Đối với học sinh khuyết tật, mục tiêu giáo dục không chỉ dừng lại ở việc giúp các em biết đọc, biết viết, tiếp thu kiến thức văn hóa cơ bản hay hoàn thành chương trình học theo quy định.
Chuyển dịch tư duy giáo dục sang trang bị kỹ năng sinh kế
Bà Nguyễn Thị Thanh Huệ - Hiệu trưởng Trường Phổ thông Đặc biệt Nguyễn Đình Chiểu (TPHCM), cho biết, trang bị kỹ năng sinh kế cho học sinh khuyết tật là điều mà đội ngũ sư phạm luôn trăn trở khi hình dung về tương lai của các em sau khi rời khỏi ghế nhà trường. Câu hỏi lớn nhất được đặt ra là các em sẽ sống như thế nào? Có thể đảm nhận được những công việc gì để tự nuôi sống bản thân và liệu các em có đủ sự tự tin để bước vào đời bằng chính khả năng thực thụ của mình hay không?
Từ những trăn trở đó, nhà trường đã thực hiện một bước chuyển dịch trong tư duy giáo dục, chuyển từ việc dạy chữ đơn thuần sang việc trang bị kỹ năng sinh kế tự lập một cách đồng bộ và bài bản. Theo bà Huệ, thực tế từ các lớp học nghề điển hình như lớp học pha chế đã minh chứng cho hướng đi này. Khi trực tiếp quan sát học sinh tham gia lớp học pha chế, đội ngũ sư phạm có thể cảm nhận rất rõ sự hào hứng, mức độ tập trung cao độ và niềm vui rạng rỡ của các em khi tự tay thực hiện từng thao tác.
Với một người sáng mắt, việc xác định vị trí dụng cụ, đong đếm nguyên liệu hay rót nước vào ly có thể diễn ra vô cùng đơn giản và nhanh chóng. Thế nhưng đối với học sinh khuyết tật nhìn, để thực hiện được những thao tác tưởng chừng như cơ bản ấy, các em phải vận dụng tối đa xúc giác, khả năng định hướng không gian, ghi nhớ chi tiết từng quy trình và đặc biệt là phải rèn luyện sự kiên trì qua rất nhiều lần thực hành vất vả.
“Khoảnh khắc mang lại niềm vui lớn nhất không chỉ là lúc các em làm ra được một ly nước thành phẩm, mà chính là giây phút các em nhận ra rằng bản thân mình hoàn toàn có thể thực hiện một công việc bằng chính đôi tay và sức lao động chân chính của mình. Nhận thức rõ tầm quan trọng của việc này, nhà trường đã xác định công tác giáo dục kiến thức văn hóa phải được thực hiện song song và đồng bộ với giáo dục kỹ năng đặc thù, giáo dục kỹ năng sống cũng như giáo dục hướng nghiệp”, bà Huệ chia sẻ.
Hiệu trưởng Trường Phổ thông Đặc biệt Nguyễn Đình Chiểu khẳng định, quá trình này không thể chờ đến khi học sinh chuẩn bị tốt nghiệp mới bắt đầu triển khai giảng dạy, mà cần phải được lồng ghép để hình thành tính tự lập, kỹ năng giao tiếp, khả năng xử lý vấn đề và thói quen lao động phù hợp ngay trong suốt quá trình các em đang ngồi trên ghế nhà trường. Đây hoàn toàn không phải là sự thay thế mục tiêu dạy chữ bằng dạy nghề, mà là một bước phát triển toàn diện hơn trong tư duy giáo dục đặc biệt hiện đại. Học sinh cần được trang bị hệ thống kiến thức vững chắc để phát triển nhận thức, đồng thời phải sở hữu những kỹ năng thực tế để vận dụng kiến thức ấy vào đời sống sinh hoạt hàng ngày.
“Bên cạnh hoạt động pha chế, nhà trường đang từng bước mở rộng và phát triển thêm nhiều hoạt động giáo dục hướng nghiệp khác nhằm đáp ứng nhu cầu đa dạng của học sinh khuyết tật nhìn. Nhà trường hiện đang chú trọng đẩy mạnh các nhóm nghề như massage, chế biến thực phẩm, làm hoa thủ công, hoa cẩm nhung, làm kẹo, làm móc khóa và sáng tạo các sản phẩm từ len”, bà Nguyễn Thị Thanh Huệ nhấn mạnh.
Gắn kết cộng đồng doanh nghiệp xây dựng lộ trình xuyên suốt
Việc biến những lớp kỹ năng nghề từ một hoạt động trải nghiệm mang tính thời điểm trở thành một lộ trình đào tạo bài bản và xuyên suốt đòi hỏi nhà trường phải vượt qua rất nhiều rào cản lớn. Khó khăn đầu tiên và cũng là vấn đề được quan tâm nhiều nhất chính là sự đa dạng về đặc điểm, khả năng nhận thức và nhu cầu học tập của từng học sinh. Hiện tại, cơ sở giáo dục này đang tiếp nhận và giảng dạy cho nhiều nhóm học sinh khuyết tật khác nhau, bao gồm học sinh khuyết tật nhìn, học sinh khuyết tật trí tuệ và cả những học sinh mang đa tật.
Theo bà Huệ, ngay cả trong cùng một nhóm học sinh khuyết tật nhìn, khả năng tiếp nhận thông tin, năng lực vận động, kỹ năng giao tiếp và mức độ tự lập của từng cá nhân cũng có sự chênh lệch rất lớn. Có những em học sinh sở hữu khả năng tiếp thu nhanh nhẹn, có thể thực hiện tương đối độc lập các thao tác nghề nghiệp sau thời gian ngắn hướng dẫn, nhưng cũng có không ít em cần được giáo viên cầm tay chỉ việc, hướng dẫn tỉ mỉ từng bước nhỏ. Khi quyết định lựa chọn một nhóm nghề đưa vào giảng dạy, nhà trường luôn phải cân nhắc kỹ lưỡng dựa trên ba yếu tố mang tính quyết định bao gồm năng lực sở thích cá nhân, mức độ an toàn của môi trường làm việc và khả năng ứng dụng thực tiễn vào đời sống để tạo ra cơ hội việc làm.
"Một trong những nỗi trăn trở lớn nhất của những người làm công tác giáo dục đặc biệt là chặng đường hòa nhập của học sinh sau khi rời khỏi sự bao bọc an toàn của nhà trường. Cầm trên tay tấm bằng tốt nghiệp, các em buộc phải đối diện với một môi trường xã hội rộng lớn đầy thử thách, nơi mà cơ hội việc làm, yêu cầu chuyên môn khắt khe và điều kiện lao động không phải lúc nào cũng sẵn sàng bao dung", bà Huệ bộc bạch.
Để chặng đường tự lập của học sinh không bị đứt gãy, sự đồng hành của gia đình và cộng đồng doanh nghiệp đóng vai trò quan trọng. Một minh chứng tiêu biểu cho sự đồng hành này là thỏa thuận hợp tác chiến lược vừa được ký kết giữa Hội Chữ thập đỏ TPHCM và Công ty CP Đông Tây Barbershop Việt Nam trong giai đoạn từ năm 2026 đến 2031. Thỏa thuận này nhằm phối hợp tổ chức các chương trình đào tạo nghề cắt tóc, qua đó hỗ trợ sinh kế và tạo cơ hội việc làm thiết thực cho người có hoàn cảnh khó khăn, thanh niên chưa có nghề nghiệp ổn định, người yếu thế và các đối tượng cần trợ giúp.
Ông Nguyễn Hoài Thanh - Chủ tịch Công ty CP Đông Tây Barbershop cho biết, đơn vị đóng vai trò chủ trì về chuyên môn, triển khai giảng dạy các kỹ năng từ cắt tóc, tạo kiểu cơ bản cho đến kỹ năng giao tiếp, đạo đức nghề nghiệp và kiến thức quản lý cửa hàng. Doanh nghiệp không chỉ xem xét hỗ trợ học phí, dụng cụ học nghề đối với những trường hợp được lựa chọn mà còn cam kết hỗ trợ kết nối việc làm, định hướng nghề nghiệp và tạo điều kiện cho học viên làm việc tại các hệ thống cửa hàng của công ty sau khi hoàn thành khóa học.
Ông Nguyễn Minh Nhựt - Chủ tịch Hội Chữ thập đỏ TPHCM, nhấn mạnh, sự gắn kết này còn mở rộng sang các hoạt động phụng sự cộng đồng, thể hiện qua việc phối hợp tổ chức cắt tóc miễn phí và các hoạt động nhân đạo, từ thiện tại những cơ sở bảo trợ xã hội, trường học và địa bàn khó khăn. Sự vào cuộc và sẻ chia trách nhiệm xã hội từ các doanh nghiệp chính là nhịp cầu vững chắc giúp những nhóm người yếu thế, bao gồm cả các em học sinh khuyết tật, có thêm niềm tin và hành trang để làm chủ cuộc đời mình.
“Ý nghĩa cao cả nhất của giáo dục đặc biệt không phải là chúng ta đã làm thay các em bao nhiêu việc, mà là cộng đồng đã kiến tạo được bao nhiêu cơ hội để các em có thể tự lao động, tự nuôi sống bản thân và tự tin sải bước trên chính con đường tự lập của cuộc đời mình”, ông Nguyễn Minh Nhựt kỳ vọng.
