Từ những tình huống “bắt cóc online”, mạo danh vay tiền, học sinh được hướng dẫn nhận diện thủ đoạn, kiểm chứng thông tin và tự bảo vệ mình trong kỷ nguyên AI.
Nếu cuộc gọi ấy đến với em?
Một người tự xưng là cán bộ công an gọi điện, thông báo em liên quan đến một vụ án. Người này yêu cầu giữ bí mật, không liên hệ với cha mẹ, thầy cô, đến một địa điểm riêng và bật cuộc gọi video để làm theo hướng dẫn. Nếu không hợp tác, em có thể bị bắt.
Em sẽ làm gì?
Ở tình huống tiếp theo, tài khoản của người quen nhắn tin vay tiền gấp. Ảnh đại diện, cách xưng hô đều quen thuộc. Người gửi nói đang gặp sự cố, không tiện nghe điện thoại, đề nghị chuyển ngay vào một tài khoản khác. Nếu xuất hiện thêm cuộc gọi video với khuôn mặt, giọng nói giống người quen, liệu đã đủ căn cứ để chuyển tiền?
Hai tình huống tương tác mở đầu buổi chuyên đề tại Trường THPT Bắc Duyên Hà, xã Hưng Hà, tỉnh Hưng Yên đặt học sinh trước những lựa chọn không dễ dàng. Một bên là nỗi sợ trước người tự nhận có thẩm quyền, một bên là mong muốn giúp đỡ người thân. Cả hai đều có thể trở thành điểm yếu để kẻ xấu khai thác.
Diễn giả của chương trình là Thượng tá, TS. Đào Trung Hiếu, Chuyên gia Tội phạm học, Báo cáo viên pháp luật Trung ương, Thành viên Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia, Trưởng khoa danh dự Khoa Luật và Quản lý Nhà nước – Trường Đại học Thái Bình Dương.
Từ các tình huống, diễn giả phân tích một đặc điểm đáng chú ý: kẻ lừa đảo thường tác động vào cảm xúc trước khi yêu cầu nạn nhân giao tiền hoặc cung cấp thông tin. Chúng có thể khai thác nỗi sợ bị xử lý, lòng thương người thân, mong muốn kiếm thêm thu nhập hay tâm lý không muốn bỏ lỡ cơ hội.
Trong thủ đoạn thường được gọi là “bắt cóc online”, đối tượng giả danh cơ quan chức năng, đưa ra cáo buộc rồi ép nạn nhân giữ bí mật. Tiếp đó, chúng yêu cầu học sinh rời khỏi nơi quen thuộc, đến một địa điểm riêng và duy trì liên lạc qua điện thoại. Khi khiến nạn nhân tự cô lập, đối tượng liên hệ gia đình, dựng lên câu chuyện bắt cóc để đòi tiền.
Điểm nguy hiểm nằm ở việc nạn nhân mất dần cơ hội kiểm chứng. Càng sợ, các em càng dễ làm theo. Càng giữ bí mật, các em càng phụ thuộc vào người đang đe dọa mình.
Diễn giả lưu ý, yêu cầu chuyển tiền để chứng minh vô can, tự cô lập hoặc giữ bí mật với gia đình là những dấu hiệu cần cảnh giác. Học sinh cần dừng tương tác, liên hệ cha mẹ, giáo viên hoặc cơ quan công an qua kênh chính thức để xác minh. Gia đình khi nhận thông tin đòi tiền chuộc cần bình tĩnh tìm cách liên lạc với con, phối hợp cùng nhà trường và báo ngay cơ quan công an.
Với thủ đoạn mạo danh vay tiền, tên tài khoản và ảnh đại diện quen thuộc chưa đủ bảo đảm người đang nhắn là người thật. Tài khoản có thể đã bị chiếm quyền sử dụng; hình ảnh, giọng nói cũng có thể bị giả mạo. Trước yêu cầu chuyển tiền, cần gọi qua số điện thoại đã biết hoặc xác minh với người liên quan bằng một kênh độc lập.
Giá trị của tình huống tương tác nằm ở chỗ học sinh phải giải thích căn cứ lựa chọn. Nhận ra thông báo đáng ngờ mới là bước đầu; biết kiểm tra ở đâu, hỏi ai và dừng vào lúc nào mới giúp các em bảo vệ mình.
Khi nhu cầu thật trở thành mồi nhử
Chuyên đề mở rộng sang những nguy cơ gắn với đời sống học sinh THPT: học bổng và tuyển sinh giả, việc làm trực tuyến, mua bán qua mạng, chiếm đoạt tài khoản, mã độc, cờ bạc, bắt nạt mạng và tống tiền bằng hình ảnh riêng tư.
Theo Thượng tá, TS. Đào Trung Hiếu, nhiều kịch bản được thiết kế theo từng bước để khiến nạn nhân tự thấy việc làm theo là hợp lý. Trong lời mời làm cộng tác viên hoặc thực hiện “nhiệm vụ” kiếm tiền, đối tượng có thể trả một khoản nhỏ ban đầu. Khoản tiền ấy tạo lòng tin, khiến người tham gia sẵn sàng nạp số tiền lớn hơn.
Khi không rút được tiền, nạn nhân lại được yêu cầu đóng phí, hoàn tất đơn hàng hoặc nộp thêm để mở khóa. Tâm lý tiếc khoản đã bỏ ra và hy vọng lấy lại tiền khiến thiệt hại tiếp tục tăng.
Thông báo học bổng giả cũng khai thác một nhu cầu chính đáng. Logo trường, tên giáo viên, biểu mẫu đăng ký và thời hạn gấp có thể tạo cảm giác đáng tin. Tuy nhiên, tài khoản quen vẫn có thể bị chiếm quyền. Học sinh cần tự mở cổng thông tin của trường hoặc liên hệ người phụ trách, thay vì chỉ hỏi những người trong cùng nhóm chat đang nhận thông tin chưa được xác minh.
Với nguy cơ tống tiền hình ảnh, đối tượng có thể xây dựng quan hệ, dụ gửi nội dung riêng tư rồi đe dọa phát tán. Công nghệ AI còn làm xuất hiện khả năng tạo ảnh, video giả mạo. Trong những tình huống ấy, nỗi xấu hổ và sợ bị trách mắng thường khiến học sinh chậm tìm trợ giúp.
Diễn giả nhấn mạnh, sự tin tưởng hay hoảng sợ của người bị hại không phải lý do để đổ lỗi cho các em. Gia đình và nhà trường cần tiếp nhận thông tin bình tĩnh, bảo vệ sự riêng tư và giúp học sinh thoát khỏi sự kiểm soát của đối tượng.
Làm chủ công nghệ, giữ năng lực tự suy nghĩ
Bên cạnh cảnh báo rủi ro, chương trình dành nội dung cho cơ hội mà chuyển đổi số mang lại. Học sinh có thể tiếp cận học liệu, luyện ngoại ngữ, tìm hiểu nghề nghiệp, hợp tác trong dự án và tạo ra những sản phẩm có giá trị.
Tuy nhiên, năng lực số cần thể hiện qua chất lượng sử dụng công nghệ. Một học sinh thao tác nhanh trên điện thoại vẫn cần học cách chọn nguồn đáng tin, kiểm soát quyền truy cập của ứng dụng và đánh giá thông tin trước khi hành động.
Trong học tập, AI có thể giải thích khái niệm, gợi ý câu hỏi ôn tập, góp ý dàn bài hoặc phản hồi bản nháp. Điều cần thiết là học sinh hiểu nội dung, tự kiểm tra và giải thích được phần việc của mình. Nếu sao chép một sản phẩm hoàn chỉnh mà không hiểu cách làm, người học khó nhận ra mình đang thiếu kiến thức ở đâu.
AI cũng có thể trả lời sai với giọng điệu tự tin hoặc tạo ra trích dẫn không tồn tại. Với thông tin về tuyển sinh, học bổng, sức khỏe và pháp luật, học sinh cần đối chiếu nguồn có thẩm quyền. Hai công cụ cùng đưa ra một đáp án cũng chưa đủ xác nhận đáp án ấy chính xác.
Việc sử dụng công cụ số còn đòi hỏi trách nhiệm với dữ liệu. Ảnh căn cước, mật khẩu, mã xác thực, hồ sơ sức khỏe và tin nhắn riêng không nên được đưa vào công cụ công khai. Khi dùng dữ liệu hoặc hình ảnh của bạn học, cần cân nhắc quyền riêng tư và sự đồng ý của người liên quan.
Ông Đào Xuân Linh, Phó Giám đốc Công ty TNHH Tập đoàn Atlantic, chia sẻ: “Chúng tôi mong muốn phối hợp cùng nhà trường trang bị cho học sinh những kỹ năng số thiết thực, giúp các em tận dụng công nghệ để học tập và biết tự bảo vệ trước những nguy cơ trên mạng. Chúng tôi trân trọng sự chủ động của Trường THPT Bắc Duyên Hà và đánh giá cao cách Thượng tá, TS. Đào Trung Hiếu phân tích các thủ đoạn qua những tình huống gần gũi, dễ hiểu, giúp học sinh dễ nhớ và biết cách ứng phó. Công ty mong muốn tiếp tục đồng hành cùng các cơ sở giáo dục trong những chương trình có ý nghĩa như thế này”.
Để học sinh dám lên tiếng khi gặp sự cố
Từ nhận diện nguy cơ, học sinh được hướng dẫn những việc cần thực hiện khi đã lỡ bấm liên kết, cung cấp thông tin hoặc chuyển tiền. Trước hết là dừng làm theo yêu cầu đáng ngờ, chấm dứt kết nối rủi ro và báo cho người lớn có trách nhiệm.
Nếu tài khoản bị chiếm quyền, cần sử dụng quy trình khôi phục chính thức, đổi mật khẩu từ thiết bị tin cậy, kiểm tra phiên đăng nhập và cảnh báo người quen. Nếu đã chuyển tiền, cần nhanh chóng nhờ cha mẹ hoặc người giám hộ liên hệ ngân hàng qua kênh chính thức để được hướng dẫn, đồng thời lưu chứng từ, nội dung trao đổi và thông tin tài khoản nhận tiền. Không tiếp tục nộp phí theo lời hứa lấy lại khoản đã mất.
Khi bị đe dọa phát tán hình ảnh, học sinh cần tìm trợ giúp, tránh tự thương lượng hoặc gửi thêm tiền, nội dung riêng tư. Việc lưu bằng chứng phải đi cùng bảo vệ người bị hại; không chuyển tiếp hình ảnh nhạy cảm vào nhóm lớp để hỏi ý kiến hoặc “xác minh”.
Chuyên đề cũng đặt vấn đề về trách nhiệm của người chứng kiến. Một lượt chia sẻ, bình luận hùa theo hoặc chế ảnh có thể kéo dài tổn thương của bạn học. Biết từ chối lan truyền, khuyên gỡ bỏ và báo cho giáo viên là những hành động bảo vệ thiết thực.
Trước khi đăng nội dung, học sinh được gợi mở việc cân nhắc tính chính xác, sự cần thiết, mức độ an toàn và tác động đối với người khác. Một dấu vết số có trách nhiệm được hình thành từ những lựa chọn hằng ngày như vậy.
Sự phối hợp giữa Trường THPT Bắc Duyên Hà và Công ty TNHH Tập đoàn Atlantic góp phần đưa giáo dục chuyển đổi số đến gần những vấn đề học sinh đang gặp. Hiệu quả của chương trình cần được tiếp nối bằng việc thực hành, sự đồng hành của cha mẹ và những đầu mối hỗ trợ rõ ràng trong nhà trường.
Bởi khi gặp nguy cơ, điều học sinh cần không chỉ là nhớ một lời cảnh báo. Các em cần biết mình có thể gọi cho ai và tin rằng khi lên tiếng, mình sẽ được lắng nghe, giúp đỡ.
