Những sắc màu văn hóa giữa miền biên giới
Trên vùng đất biên giới Sam Mứn, nơi cộng đồng các dân tộc Kinh, Thái, Mông cùng sinh sống, những giá trị văn hóa truyền thống vẫn hiện diện trong đời sống người dân. Đó là tiếng khèn của đồng bào Mông, những điệu múa truyền thống của người Thái hay các hình thức giao lưu văn nghệ trong cộng đồng.
Mỗi dân tộc có phong tục, tập quán và cách thể hiện đời sống tinh thần riêng, tạo nên bức tranh văn hóa đa dạng. Trong nhịp sống hiện đại, việc duy trì những nét đẹp ấy không chỉ phụ thuộc vào lễ hội mà còn cần các hoạt động thường xuyên tại thôn bản.
Những năm qua, các đội văn nghệ quần chúng trở thành một phần trong đời sống văn hóa cơ sở. Theo lãnh đạo xã cho biết, các thôn, bản trên địa bàn đều có đội văn nghệ quần chúng. Nhiều hoạt động văn hóa, thể thao được duy trì, tạo sân chơi và tăng cường giao lưu giữa các cộng đồng dân cư.
Dù điều kiện kinh tế, cơ sở vật chất còn khác nhau, hoạt động văn nghệ vẫn là hình thức sinh hoạt gần gũi. Những tiết mục dân ca, dân vũ, nhạc cụ truyền thống không chỉ phục vụ nhu cầu thưởng thức mà còn thể hiện bản sắc của từng dân tộc.
Thông qua giao lưu văn hóa, các giá trị truyền thống được giới thiệu rộng rãi, tạo cơ hội để người trẻ tiếp cận nét đẹp của cộng đồng mình.
Với Sam Mứn, duy trì hoạt động văn hóa ngay tại cơ sở cũng là cách để người dân có thêm không gian gặp gỡ, chia sẻ và gìn giữ những nét sinh hoạt đã gắn bó qua nhiều thế hệ.
Tạo thêm không gian cho văn hóa dân tộc Mông
Một trong những hướng đi đáng chú ý của Sam Mứn là chủ trương tổ chức Ngày hội văn hóa dân tộc Mông lần thứ I năm 2026.
Thông báo về chủ trương tổ chức ngày hội đã được Ban Thường vụ Đảng ủy xã công bố, thể hiện sự quan tâm của địa phương đối với việc giới thiệu và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.
Đây là hướng triển khai có ý nghĩa đối với cộng đồng người Mông. Bởi tiếng khèn, trang phục truyền thống, dân ca, dân vũ hay các trò chơi dân gian không chỉ mang tính biểu diễn mà còn gắn với phong tục, đời sống tinh thần của đồng bào.
Trong điều kiện giao lưu văn hóa rộng mở, nhiều giá trị truyền thống đứng trước yêu cầu thích ứng với những thay đổi của đời sống. Những người am hiểu phong tục, có khả năng thực hành nhạc cụ và các hình thức sinh hoạt dân gian giữ vai trò quan trọng trong việc trao truyền cho thế hệ trẻ.
Tuy nhiên, để người trẻ chủ động tiếp nhận văn hóa truyền thống, tuyên truyền bằng lời nói là chưa đủ. Việc tạo điều kiện cho họ trực tiếp tham gia hoạt động văn hóa, tìm hiểu phong tục và thực hành những kỹ năng truyền thống có ý nghĩa thiết thực hơn.
Một ngày hội được tổ chức phù hợp sẽ tạo cơ hội để nghệ nhân, người có kinh nghiệm và thế hệ trẻ cùng tham gia, giới thiệu nét văn hóa đặc trưng của cộng đồng.
Trước đó, trong chuyến khảo sát tiềm năng phát triển du lịch hồi tháng 10/2025, đoàn công tác của Đảng ủy xã Sam Mứn do Bí thư Đảng ủy Hoàng Thanh Hải làm trưởng đoàn đã tìm hiểu điều kiện tổ chức ngày hội văn hóa dân tộc Mông, xây dựng chợ phiên và một số địa điểm có tiềm năng du lịch.
Hoạt động khảo sát cho thấy địa phương quan tâm kết nối việc gìn giữ bản sắc văn hóa với quảng bá hình ảnh quê hương.
Trao đổi về việc gìn giữ bản sắc văn hóa các dân tộc, ông Phạm Văn Tuân, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Sam Mứn, cho rằng: “Điều chúng tôi quan tâm không chỉ là tổ chức được những ngày hội văn hóa, mà quan trọng hơn là làm sao để những giá trị truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống người dân. Địa phương mong muốn phát huy vai trò của các nghệ nhân, người am hiểu phong tục, đồng thời khuyến khích thế hệ trẻ tham gia học hỏi, thực hành và gìn giữ bản sắc văn hóa của dân tộc mình”.
Dù vậy, giá trị của ngày hội không chỉ nằm ở quy mô tổ chức hay số lượng tiết mục biểu diễn mà còn ở khả năng duy trì những nét văn hóa trong đời sống sau khi sự kiện kết thúc.
Để văn hóa được tiếp nối từ cộng đồng
Sau sắp xếp, xã Sam Mứn có 12 thôn, bản. Sự đa dạng về dân tộc, phong tục và điều kiện sinh hoạt đặt ra yêu cầu lựa chọn hình thức bảo tồn văn hóa phù hợp với từng cộng đồng.
Nếu hoạt động văn nghệ quần chúng tạo không gian sinh hoạt thường xuyên thì những sự kiện quy mô lớn hơn có thể trở thành dịp giới thiệu, kết nối các giá trị truyền thống.
Hai hình thức này cần bổ trợ cho nhau, tránh tình trạng văn hóa dân tộc chỉ được quan tâm vào dịp lễ hội, còn việc thực hành và trao truyền hằng ngày chưa được chú trọng.
Bên cạnh hoạt động trong cộng đồng, Sam Mứn còn có lợi thế là địa phương biên giới tiếp giáp nước bạn Lào.
Mối quan hệ kết nghĩa giữa bản Con Cang (Việt Nam) và bản Pang Hốc (Lào) đang được duy trì, góp phần củng cố tình đoàn kết, hữu nghị giữa Nhân dân hai bên biên giới.
Đây cũng là nền tảng để phát triển những hoạt động giao lưu cộng đồng phù hợp, trong đó có giao lưu văn hóa, tăng cường sự hiểu biết và gắn bó giữa người dân hai nước.
Tuy nhiên, phát huy lợi thế văn hóa cần bắt đầu từ việc nhận diện đúng những giá trị cộng đồng đang nắm giữ. Người dân, nhất là nghệ nhân và người am hiểu phong tục, cần có vai trò trong lựa chọn nội dung bảo tồn, cách thức giới thiệu và truyền dạy.
Cùng với đó, cần tạo điều kiện để các đội văn nghệ duy trì sinh hoạt, khuyến khích thanh thiếu niên tham gia, gắn hoạt động văn hóa với không gian gần gũi trong đời sống.
Việc bảo tồn cũng cần tránh chạy theo hình thức, làm mất nét tự nhiên của phong tục đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Với xã Sam Mứn, định hướng tổ chức Ngày hội văn hóa dân tộc Mông lần thứ I có thể tạo thêm động lực để cộng đồng quan tâm đến di sản của mình. Nhưng để các giá trị truyền thống có sức sống lâu dài, điều quan trọng vẫn là duy trì người thực hành, người truyền dạy và những thế hệ sẵn sàng tiếp nhận.
Bởi bản sắc văn hóa không chỉ nằm ở trang phục hay tiết mục biểu diễn trên sân khấu. Giá trị ấy còn được gìn giữ trong ký ức, phong tục và sinh hoạt thường ngày, tiếp nối bằng tình yêu, niềm tự hào của những người đang sinh sống trên vùng đất biên cương Sam Mứn.
