Giữa dòng chảy ấy, NSƯT Thúy Đạt vẫn lặng lẽ gìn giữ và tìm cách đưa loại hình nghệ thuật dân gian này trở lại gần hơn với công chúng hôm nay.
Gắn bó trọn đời với những làn điệu xưa
Sinh ra trong gia đình có truyền thống nghệ thuật, NSƯT Thúy Đạt sớm lớn lên trong không gian âm nhạc dân tộc. Cha bà là nghệ nhân đàn bầu Nguyễn Tiếu, từng công tác tại Đoàn Ca Huế; mẹ là bà Ngô Thị Lựu – người có giọng hát truyền cảm và khả năng sáng tác thơ.
Trong gia đình, chị gái Hương Liên đang công tác trong lĩnh vực truyền hình, còn anh trai song sinh là NSND Nguyễn Tiến hoạt động tại Nhà hát Ca múa nhạc Quân đội.
Lớn lên trong môi trường giàu truyền thống nghệ thuật, bà sớm tiếp xúc với các làn điệu dân gian và dần hình thành tình yêu với âm nhạc dân tộc. Nền tảng ấy trở thành điểm tựa để bà lựa chọn con đường nghệ thuật chuyên nghiệp, trong đó có hát xẩm – loại hình đòi hỏi sự am hiểu cả về kỹ thuật lẫn chiều sâu cảm xúc.
Trong hơn 50 năm hoạt động, NSƯT Thúy Đạt đã đi qua nhiều giai đoạn thăng trầm cùng với sự biến đổi của đời sống văn hóa. Có thời điểm, hát xẩm gần như vắng bóng trong sinh hoạt cộng đồng, ít được công chúng biết đến. Dẫu vậy, bà vẫn kiên trì theo đuổi, xem việc gìn giữ nghệ thuật hát xẩm là trách nhiệm của người làm nghề.
Không bó hẹp trong không gian sân khấu, bà mang tiếng hát đến với nhiều môi trường gần gũi như đình, chùa, khu dân cư. Theo bà, xẩm cần được cất lên giữa đời sống, nơi có sự lắng nghe và đồng cảm, để giữ được đúng tinh thần vốn có.
“Đối với tôi, xẩm là tự sự, là nơi gửi gắm nỗi niềm. Vì vậy, chúng tôi luôn tìm mọi cách để “mạch nước ngầm” của nghệ thuật xẩm len lỏi vào tất cả các hoạt động của cộng đồng. Việc bảo tồn không dừng lại ở việc ghi nhớ làn điệu, mà còn là giữ được cái “hồn” của nghệ thuật dân gian”, NSƯT Thúy Đạt chia sẻ.
Để xẩm không trở nên xa lạ với người nghe hôm nay, bà chủ động sáng tạo lời mới trên nền các làn điệu cổ, đưa những câu chuyện gần gũi của đời sống vào nội dung bài hát. Cách làm này giúp xẩm trở nên gần gũi, dễ tiếp cận với công chúng.
Trao truyền qua những “lớp học” đời thường
Song song với biểu diễn, NSƯT Thúy Đạt dành nhiều tâm sức cho công tác truyền dạy thông qua các câu lạc bộ, lớp học và buổi giao lưu văn hóa. Tại đây, bà hướng dẫn người học từ những kỹ thuật cơ bản như nhịp phách, cách lấy hơi đến cách thể hiện cảm xúc trong từng câu hát. Quan trọng hơn, bà truyền lại cách cảm nhận đời sống được gửi gắm trong mỗi làn điệu – yếu tố làm nên chiều sâu của hát xẩm.
Các buổi sinh hoạt thường diễn ra trong không khí gần gũi, thu hút nhiều đối tượng tham gia, trong đó có cả học sinh, sinh viên. Việc tiếp cận trực tiếp với nghệ sĩ giúp người trẻ hiểu rõ hơn về nghệ thuật dân gian, thay vì chỉ biết qua sách vở. Chị Lê Thị Như Hoa (Bạch Mai, Hà Nội) cho biết ban đầu chị đưa con trai đến câu lạc bộ chỉ với mong muốn con có thêm một hoạt động ngoại khóa. Tuy nhiên, sau một thời gian tham gia, chị nhận thấy con dần hứng thú với những làn điệu xẩm.
Theo chị Hoa, được trực tiếp học và giao lưu với nghệ sĩ giúp các em tiếp cận văn hóa truyền thống một cách tự nhiên. Không gian câu lạc bộ cũng tạo điều kiện để các em rèn luyện sự tự tin, khả năng biểu đạt và hiểu hơn về giá trị văn hóa dân tộc. Từ góc nhìn của phụ huynh, chị cho rằng những hoạt động như vậy góp phần nuôi dưỡng tình yêu với nghệ thuật truyền thống, giúp thế hệ trẻ có thêm cơ hội tiếp cận và gìn giữ di sản.
Hát xẩm là loại hình nghệ thuật dân gian có lịch sử lâu đời, từng gắn bó mật thiết với đời sống của người lao động. Nội dung các bài xẩm phản ánh nhiều khía cạnh của xã hội, đồng thời gửi gắm những bài học về đạo lý, lối sống và cách mỗi người đối nhân xử thế.
Tuy nhiên, trước sự phát triển của các loại hình giải trí hiện đại, hát xẩm từng có thời gian bị lãng quên. Việc đưa xẩm trở lại đời sống vì thế đòi hỏi sự kiên trì và những cách tiếp cận phù hợp.
Để tồn tại trong đời sống hiện đại, nghệ thuật truyền thống buộc phải vừa giữ được giá trị cốt lõi, vừa tìm cách thích nghi. Trong hành trình đó, vai trò của những nghệ sĩ tâm huyết giữ vị trí then chốt, vừa là người lưu giữ di sản, vừa là cầu nối đưa nghệ thuật đến gần hơn với công chúng.
Từ thực tiễn hoạt động, NSƯT Thúy Đạt cho biết, khi di sản được đặt trong những bối cảnh gần gũi với đời sống, người nghe sẽ dễ tiếp nhận hơn. Những buổi biểu diễn cộng đồng, hoạt động giao lưu câu lạc bộ hay lớp học mở đã góp phần đưa xẩm trở lại sinh hoạt đương đại.
Bên cạnh đó, sự hỗ trợ của các nền tảng số cũng mở ra thêm cơ hội lan tỏa. Những video ghi lại các buổi biểu diễn, quá trình luyện tập hay chia sẻ về nghệ thuật xẩm giúp loại hình này tiếp cận rộng rãi hơn, đặc biệt là với thế hệ trẻ.
Hát xẩm là loại hình nghệ thuật dân gian xuất hiện từ lâu đời, gắn với đời sống của người lao động và thường được biểu diễn tại các không gian cộng đồng như bến nước, sân đình… Nội dung các bài xẩm phong phú, phản ánh đời sống xã hội và gửi gắm những bài học về đạo lý, cách đối nhân xử thế.
Trải qua nhiều biến động, hát xẩm từng có giai đoạn ít xuất hiện trong đời sống. Trong bối cảnh đó, việc gìn giữ và lan tỏa loại hình nghệ thuật này phụ thuộc nhiều vào nỗ lực của các nghệ sĩ và cộng đồng. Hiện nay, các hoạt động như biểu diễn cộng đồng, tổ chức câu lạc bộ, lớp học và giao lưu văn hóa đang góp phần đưa hát xẩm đến gần hơn với công chúng. Đồng thời, việc tận dụng nền tảng số để quảng bá cũng mở ra hướng tiếp cận mới. Sự kết hợp giữa bảo tồn giá trị truyền thống và phương thức lan tỏa phù hợp được kỳ vọng sẽ giúp hát xẩm tiếp tục tồn tại và phát triển trong đời sống hôm nay.
