Phụ nữ và việc “chắt lọc” giá trị văn hóa
Ở Mường Toong, một xã vùng cao của tỉnh Điện Biên, văn hóa không hiện hữu trong những khái niệm trừu tượng, mà nằm ngay trong nếp sinh hoạt hằng ngày của mỗi gia đình. Đó là cách ứng xử giữa các thế hệ, cách tổ chức cuộc sống, cách nuôi dạy con cái và gìn giữ những phong tục đã gắn bó lâu đời với bản làng.
Trong không gian ấy, phụ nữ giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Họ vừa là người tiếp nối truyền thống, vừa là người trực tiếp tác động đến sự thay đổi của đời sống văn hóa ở cơ sở. Từ bữa cơm gia đình, nếp sinh hoạt, đến cách dạy con chào hỏi, ứng xử với cộng đồng, những giá trị văn hóa được gìn giữ và truyền đi một cách tự nhiên, bền bỉ.
Cùng với quá trình đổi mới nhận thức về bình đẳng giới, vai trò của phụ nữ trong gìn giữ văn hóa ở Mường Toong không còn dừng lại ở việc duy trì tập quán cũ, mà đã chuyển sang chọn lọc, điều chỉnh những giá trị phù hợp với đời sống hiện đại.
Thực tế cho thấy, không phải tập tục nào cũng còn phù hợp trong bối cảnh hiện nay. Một số thói quen, tập quán cũ từng vô tình tạo ra rào cản cho sự phát triển của phụ nữ và trẻ em. Nhận diện rõ điều đó, các chi hội phụ nữ ở Mường Toong đã chủ động đưa nội dung “gìn giữ văn hóa gắn với loại bỏ tập tục có hại” vào sinh hoạt cộng đồng.
Những năm qua, Hội LHPN xã đã tổ chức nhiều buổi sinh hoạt văn hóa cộng đồng lồng ghép nội dung xây dựng đời sống văn hóa an toàn, thu hút đông đảo hội viên phụ nữ tham gia. Các buổi sinh hoạt tập trung trao đổi về việc giữ gìn những giá trị tốt đẹp như đoàn kết dòng họ, tương trợ cộng đồng, đồng thời vận động loại bỏ các thói quen lạc hậu ảnh hưởng đến quyền phụ nữ và trẻ em.
Cách tiếp cận mềm dẻo, xuất phát từ chính đời sống đã giúp nội dung này được cộng đồng đón nhận, không tạo cảm giác áp đặt hay phủ nhận truyền thống.
Khi sinh kế gắn với gìn giữ bản sắc
Không ít phụ nữ Mường Toong vừa tham gia phát triển kinh tế gia đình, vừa âm thầm gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống thông qua công việc hằng ngày của mình. Với họ, làm kinh tế không tách rời văn hóa, mà ngược lại, chính văn hóa tạo nên nền tảng cho sinh kế bền vững.
Chị Ngải Chơ Phấn, hội viên phụ nữ bản Ngã Ba, là một ví dụ. Ngoài chăn nuôi trâu bò để phát triển kinh tế gia đình, chị còn duy trì nghề thêu giày, áo, quần truyền thống. Những đường kim mũi chỉ không chỉ mang lại thêm thu nhập, mà còn giúp lưu giữ họa tiết, màu sắc đặc trưng của cộng đồng. “Làm để bán, nhưng cũng là để con cháu còn biết đến trang phục truyền thống của dân tộc mình”, chị Phấn chia sẻ.
Ở bản Mường Toong 3, chị Khoàng Thị Thìn, chi hội trưởng phụ nữ, vừa chăn nuôi lợn, vừa bán đồ ăn chín tại chợ. Những món ăn quen thuộc, cách chế biến truyền thống được chị gìn giữ và giới thiệu hằng ngày không chỉ phục vụ sinh kế, mà còn góp phần giữ lại hương vị ẩm thực của bản làng trong đời sống hiện đại.
Những cách làm ấy cho thấy, văn hóa không tách rời kinh tế, mà được nuôi dưỡng từ chính những sinh kế gần gũi, bền bỉ của phụ nữ.
Gìn giữ văn hóa không chỉ là bảo tồn giá trị truyền thống, mà còn là xây dựng không gian sống an toàn, nơi phụ nữ được tôn trọng và bảo vệ. Tại Mường Toong, nhiều hoạt động văn hóa cộng đồng đã được điều chỉnh để tạo điều kiện cho phụ nữ tham gia nhiều hơn, từ tổ chức sinh hoạt bản làng đến các hoạt động văn nghệ, giao lưu.
Theo tổng hợp của Hội Phụ nữ xã, hàng năm, các chị em thường xuyên tham gia các hoạt động văn hóa – văn nghệ ở bản. Thông qua đó, phụ nữ có cơ hội giao lưu, chia sẻ, tăng cường gắn kết cộng đồng, đồng thời khẳng định vai trò của mình trong đời sống tinh thần của bản làng.
Gìn giữ văn hóa gắn với phòng ngừa rủi ro xã hội
Một nội dung quan trọng được lồng ghép trong các buổi sinh hoạt văn hóa là phòng ngừa các rủi ro xã hội như bạo lực gia đình, tệ nạn xã hội, xâm hại trẻ em. Thay vì tách rời, các nội dung này được đưa vào dưới góc nhìn văn hóa, nhấn mạnh trách nhiệm cộng đồng trong việc xây dựng nếp sống an toàn, lành mạnh.
Hàng năm, các chi hội phụ nữ đã phối hợp tổ chức các buổi trao đổi chuyên đề về xây dựng nếp sống văn hóa gắn với an toàn cho phụ nữ và trẻ em, thu hút đông đảo chị em tham gia. Những buổi trao đổi này giúp cộng đồng hiểu rằng bảo vệ phụ nữ và trẻ em không đi ngược lại văn hóa, mà chính là cách làm cho văn hóa trở nên tiến bộ hơn.
Cùng với quá trình tham gia kinh tế và hoạt động xã hội, phụ nữ Mường Toong đang từng bước góp phần hình thành những chuẩn mực văn hóa mới trong gia đình và cộng đồng. Đó là chuẩn mực tôn trọng, chia sẻ giữa vợ và chồng; chuẩn mực nuôi dạy con không bạo lực; chuẩn mực ứng xử văn minh, phù hợp với đời sống hiện đại.
Những chuẩn mực này không được ban hành bằng văn bản, mà hình thành từ thực tiễn, từ sự đồng thuận của cộng đồng, với phụ nữ là lực lượng thúc đẩy quan trọng.
Thực tế tại xã Mường Toong cho thấy, nếu chỉ tập trung vào các giải pháp kinh tế hay pháp lý mà bỏ qua yếu tố văn hóa, thì bình đẳng giới khó có thể bền vững. Văn hóa chính là “nền tảng mềm” định hình hành vi, thái độ và cách ứng xử của con người.
Khi phụ nữ được trao quyền tham gia gìn giữ và định hình văn hóa, những giá trị tiến bộ sẽ dần thay thế các định kiến giới cũ. Đó là quá trình chậm, nhưng có sức lan tỏa sâu rộng.
