Giải mã những lớp lịch sử dưới mái đình Quán La

Theo hồ sơ khoa học xếp hạng di tích lập tháng 4/1991, đình Quán La được khởi dựng khoảng đầu thời Trần, thờ Đức Duệ Trang Linh.

Dưới khu vực hậu cung đình Quán La Xã có một hầm ngầm xây bằng gạch cổ, với những ngách sâu và vòm cuốn mang dấu ấn kiến trúc khác thường.

Dân gian từng kể nơi đây có đường ngầm thông ra Hồ Tây, sông Hồng; có người lại cho rằng đó là địa đạo thời nhà Lý. Từ hầm ngầm ấy, lịch sử đình Quán La Xã mở ra nhiều lớp văn hóa, tín ngưỡng và kiến trúc cần được nhận diện, gìn giữ.

Đường hầm cổ dưới hậu cung

Nằm trên gò Thất Diệu, giữa vùng đất cổ phía tây Hồ Tây, đình Quán La Xã không chỉ là nơi thờ Thành hoàng, mà còn lưu giữ những dấu vết kiến trúc qua nhiều triều đại, các sắc phong cổ và câu chuyện về một vùng đất từng mang nhiều tên gọi. Cuối tháng 10/2026, dự án tu bổ, tôn tạo di tích được khởi công, đưa sự chú ý trở lại với những dấu tích nằm sâu dưới nền công trình cổ.

Hầm ngầm dưới đình Quán La Xã từ lâu đã khơi gợi trí tò mò của người dân và du khách. Khu vực này có những ngách xây bằng gạch cổ, rộng khoảng 1,5m, cao 1,6m. Một số cửa hang đã bị bịt kín, lối đi sâu bên trong không thể tiếp cận. Những viên gạch mang hoa văn hình quả trám, phần vòm cuốn hình múi bưởi tạo nên diện mạo khác lạ so với hình dung thông thường về một công trình phụ trợ đối với đình làng.

Theo các cụ cao niên, trong các ngách trong căn hầm có một ngách dẫn ra Hồ Tây, một ngách hướng về Xuân Đỉnh, ngách còn lại thông ra sông Hồng. Có người còn kể chuyện thả quả bưởi xuống đường hầm rồi tìm thấy quả bưởi nổi ở Hồ Tây. Những câu chuyện ấy được lưu truyền qua nhiều thế hệ, góp phần tạo nên vẻ huyền bí cho di tích.

Một số lý giải khác gắn hang ngầm này với Cao Biền - một đại quan giỏi thuật phong thủy trấn yểm của Trung Quốc, hoặc cho rằng đây là địa đạo quân sự từ thời nhà Lý kéo dài qua nhiều khu vực kinh thành Thăng Long. Tuy nhiên, đến nay những lời kể ấy vẫn chỉ là giai thoại, không có bằng chứng xác thực.

Hướng giải thích đáng chú ý hơn nằm ở đặc điểm kiến trúc của hầm ngầm. Theo các tư liệu khảo cứu về đình Quán La Xã và chùa Khai Nguyên, các nhà khảo cổ nhận định đây có thể là một ngôi mộ gạch thời Hán. Những ngách bên trong được lý giải là các không gian từng dùng để đặt đồ tùy táng; gạch xây vòm và hoa văn có nét tương đồng với những mộ gạch cổ được phát hiện tại khu vực phía tây Hồ Tây.

Giới nghiên cứu cho rằng, nếu giả thuyết này được củng cố bằng hồ sơ khảo cổ, hầm ngầm sẽ mang ý nghĩa vượt ra ngoài câu chuyện về một đường hầm bí ẩn. Nó có thể là dấu tích của hoạt động mai táng từ thời kỳ sớm, trước khi đình làng trở thành không gian thờ tự.

Từ dấu tích dưới lòng đất, câu chuyện còn quay trở lại lịch sử của vùng Già La - Quán La. “Tây Hồ chí” ghi chép rằng khu vực này nằm trên một gò đất lớn trong bảy gò Thất Diệu, bên dòng sông Già La, về sau được gọi là sông Thiên Phù. Địa thế cao, tương đối bằng phẳng cùng dòng nước chảy qua đã góp phần tạo nên một không gian cư trú thuận lợi. Theo thư tịch này, vùng đất từng mang các tên Già La, An Viên, Khai Nguyên rồi Quán La qua những giai đoạn lịch sử khác nhau.

Cũng theo “Tây Hồ chí”, khoảng giữa niên hiệu Khai Nguyên đời Đường (712 - 730), Lư Hoán khi sang giữ chức Đô hộ Giao Châu, đã cho dựng Khai Nguyên quán tại đây, thờ Huyền Nguyên Đại đế, tức Thái Thượng Lão Quân. Tên quán sau đó được dùng để gọi thôn. Ghi chép còn kể rằng đến thời Lý, khu vực có một hang dài và sâu được xây gạch đá, gọi là động Thông Thiền, dân gian quen gọi Chùa Hang.

Những lớp lịch sử ẩn dưới mái đình cổ

Một số nguồn sử liệu cho biết, chùa Khai Nguyên vốn mang tên của một quán Đạo giáo, sau được trùng tu và đổi công năng. Trong khi đó, khu vực được gọi là động Thông Thiền, Chùa Hang có mối liên hệ với dấu tích hang cổ và đình Quán La Xã ngày nay.

Theo hồ sơ khoa học xếp hạng di tích lập tháng 4/1991, đình được khởi dựng khoảng đầu thời Trần, thờ Đức Duệ Trang Linh. Truyền thuyết dân gian kể rằng vị thần có công đánh giặc Chiêm Thành, bảo vệ bờ cõi, sau đó dạy dân khai khẩn đất hoang, trồng trọt, ổn định cuộc sống.

Đình đã trải qua nhiều đợt tu sửa vào các năm 1745, 1788, 1845 và 1906. Những dấu tích kiến trúc còn lại mang giá trị nghệ thuật thời Lê, Nguyễn. Đình có ba gian thờ dọc, gồm hai gian tiền tế và một gian mật cung. Công trình được xây theo hướng Nam ghé Tây, với đầu đốc quay ra - một kiến trúc hiếm gặp ở đình làng miền Bắc.

Đình còn lưu giữ 18 đạo sắc phong, trong đó có sắc Thịnh Đức thứ nhất (1653), Cảnh Trị thứ bảy (1670), Đức Nguyên (1674) và Vĩnh Thịnh thứ nhất (1705). Những sắc phong này là nguồn tư liệu quý để tìm hiểu quá trình triều đình phong kiến xác lập, công nhận thần hiệu và duy trì thiết chế thờ Thành hoàng.

Đình Quán La Xã và chùa Khai Nguyên được xếp hạng di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia năm 1992. Giá trị của cụm di tích không chỉ nằm ở những công trình còn hiện hữu mà còn ở mối liên hệ giữa địa danh, tín ngưỡng, thư tịch và các dấu tích khảo cổ trong cùng một không gian.

Với đình Quán La Xã, những sắc phong, dấu tích kiến trúc và căn hầm cổ cùng tạo nên một câu chuyện của lịch sử và văn hóa độc đáo. Có những lời truyền miệng có thể chỉ thuộc về trí tưởng tượng; cũng có những dấu vết vẫn chờ được nghiên cứu bằng phương pháp khoa học. Bảo vệ di tích vì thế không chỉ là giữ lại những gì đã biết, mà còn là gìn giữ cẩn trọng những gì chưa lý giải hết.