Theo dữ liệu nghiên cứu tâm lý trẻ em, hơn 70% trẻ em trong quá trình trưởng thành đã chịu ảnh hưởng tiềm ẩn từ cách khen ngợi của cha mẹ hoặc người khác, trong đó khoảng 30% trẻ vì vậy mà phát sinh các vấn đề tâm lý ở mức độ khác nhau.
Thực ra, nhiều lời khen có vẻ bình thường đằng sau lại ẩn chứa nhiều vấn đề mà chúng ta dễ bỏ qua.
Dùng lời khen như một cách kiểm soát
Người lớn đôi khi vô tình coi lời khen như một công cụ, dụ dỗ trẻ hành động theo kỳ vọng của mình. Nhìn từ góc độ phát triển nhân cách của trẻ, điều này sẽ can thiệp vào việc xây dựng ý thức tự chủ của trẻ. Trẻ nghĩ rằng chỉ khi đáp ứng yêu cầu của người lớn mới được khen.
Các nghiên cứu tâm lý học theo dõi lâu dài đã phát hiện, những trẻ thường xuyên nhận được lời khen mang tính điều kiện này, khoảng 50% sẽ thể hiện đặc điểm cá tính thích làm hài lòng người khác trong giai đoạn vị thành niên.
Những đứa trẻ này thường bỏ qua cảm xúc của bản thân trong giao tiếp xã hội, kìm nén bản tính của mình để nhận được lời khen, dần dần mất khả năng đánh giá độc lập.
Ví dụ: “Hôm nay con ngoan quá, ngồi yên xem tivi thế này, nếu mỗi ngày con đều thế và không làm phiền mẹ, mẹ sẽ càng thích con hơn.”
Lời khen kiểu này khiến trẻ nghĩ rằng yên lặng và không làm phiền là tiêu chuẩn được công nhận, từ đó thay đổi hành động của mình, không còn tự do thể hiện cảm xúc và suy nghĩ, dẫn đến hạn chế sự phát triển cá nhân, ảnh hưởng xấu đến sự phát triển cả đời của trẻ.
Khen ngợi sai cách khiến trẻ lạc hướng
“Con thật thông minh, bài tập khó như vậy cũng làm được, chắc là di truyền gen của bố đấy, con không thể ngốc nghếch như mẹ được nhé.”
Các nghiên cứu liên quan cho thấy, trẻ em thường xuyên nhận những lời khen phức tạp và mang hàm ý tiêu cực này, tỉ lệ bị lo lắng cao hơn khoảng 30% so với trẻ trong môi trường nhận được lời khen bình thường.
Kiểu khen này có thể gây ra sự so sánh không cần thiết, ảnh hưởng đến cách trẻ nhìn nhận người thân, mang đến gánh nặng tâm lý cho trẻ, có thể dẫn tới lo âu, làm méo mó cách trẻ hiểu về bản thân và các mối quan hệ xung quanh, từ đó lạc hướng.
Một số lời khen có thể dùng từ không đúng hoặc mang hàm ý không phù hợp, sẽ khiến trẻ cảm thấy khó chịu.
Theo quy luật phát triển tâm lý trẻ em, trẻ trong quá trình trưởng thành cần phản hồi rõ ràng và tích cực để xây dựng khái niệm về bản thân lành mạnh, trong khi khả năng chịu đựng tâm lý của trẻ có giới hạn, những lời khen phức tạp có thể vượt quá khả năng chịu đựng của trẻ.
Mẹo giúp con tránh xa “lời khen độc hại”
Phụ huynh cần chú ý đến những điểm nổi bật trong hành vi của trẻ và khen ngợi bằng ngôn ngữ cụ thể, tích cực.
Rất nhiều ví dụ giáo dục đã chứng minh, cách làm này có thể nâng cao hiệu quả sự tự tin và khả năng sáng tạo của trẻ.
Ví dụ: “Khi con vẽ bức tranh này, phối màu thật tuyệt vời, màu xanh và vàng kết hợp với nhau trông đầy năng lượng, con đã nghĩ ra điều đó như thế nào?”
Những lời khen như vậy giúp trẻ nhận ra ưu điểm của bản thân, tăng cường sự tự tin và sáng tạo, hỗ trợ cho sự phát triển của trẻ.
Khen ngợi không nên liên kết với sự vâng lời của trẻ, mà nên khuyến khích trẻ giữ gìn sự chân thật của bản thân. Các chuyên gia phát triển trẻ em nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tôn trọng cá tính của trẻ đối với việc nuôi dưỡng tâm lý lành mạnh.
Ví dụ: “Hôm nay con giúp bạn di chuyển bàn ghế, điều đó cho thấy con rất nhiệt tình. Dù con năng động hay trầm lặng, miễn là con giữ được sự tốt bụng và thông minh này thì thật tuyệt.”
Lời khen như vậy giúp trẻ hiểu rằng giá trị bản thân nằm ở những phẩm chất độc đáo, chứ không phải ở việc đáp ứng kỳ vọng của người lớn.
