Đồng bộ đổi mới dạy học và đánh giá nhằm phát triển năng lực

Đề thi đổi mới thúc đẩy thay đổi cách dạy và cách học

Theo thầy Trang Minh Thiên - giáo viên Trường THPT Nguyễn Việt Dũng (Cần Thơ), phổ điểm các môn thi tốt nghiệp THPT năm 2026 cho thấy việc dạy và học của giáo viên, học sinh ở trường phổ thông đang từng bước thích ứng với cách ra đề mới. Phổ điểm nhiều môn không còn lệch mạnh về phía điểm cao như những năm trước, cho thấy đề thi đã đánh giá thực chất hơn năng lực học sinh.

Bên cạnh đó, khoảng cách giữa học sinh có năng lực tốt và học sinh chỉ học thuộc được thể hiện rõ hơn, phản ánh sự chuyển dịch từ đánh giá kiến thức sang đánh giá năng lực. Chất lượng dạy học ở nhiều địa phương và nhà trường đã có sự điều chỉnh tích cực khi học sinh vẫn duy trì được kết quả khá ở nhiều môn dù cấu trúc đề thi thay đổi đáng kể.

Thầy Trang Minh Thiên nhận định, môn Công nghệ công nghiệp là một minh chứng khá rõ cho quá trình thích ứng tích cực. Năm nay, điểm trung bình môn này tăng 0,71 điểm, tỷ lệ dưới trung bình giảm hơn 20%, phản ánh mặt bằng năng lực học sinh được cải thiện rõ rệt. Số lượng điểm 10 tăng gấp 10 lần (từ 4 lên 40), trong khi số lượng thí sinh dự thi cũng tăng mạnh từ 2.290 lên 7.209, chứng tỏ chất lượng không giảm dù quy mô mở rộng.

Điều này cho thấy giáo viên môn Công nghệ công nghiệp đã có sự thích ứng khá tốt với định hướng mới thông qua việc tăng cường dạy học theo tình huống, thực hành, vận dụng kiến thức kỹ thuật vào giải quyết vấn đề thực tiễn thay vì chỉ luyện ghi nhớ lý thuyết. Đồng thời, học sinh lựa chọn môn thi này cũng đã có sự chuẩn bị phù hợp hơn với yêu cầu đánh giá năng lực của đề thi.

Phổ điểm năm 2026 nhìn chung thấp hơn so với năm 2025. Tuy nhiên, theo ông Phạm Văn Giềng - Phó Hiệu trưởng Trường THCS&THPT Sư phạm (thuộc Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2), nếu chỉ nhìn vào điểm số để đánh giá chất lượng dạy học thì sẽ chưa đầy đủ.

Điều đáng chú ý hơn là phổ điểm năm nay phản ánh sự thay đổi trong triết lý đánh giá của kỳ thi. Trước đây, một số môn học thường được xem là “môn trú ẩn” do có phổ điểm rất cao, chẳng hạn Giáo dục kinh tế và pháp luật. Điều này khiến nhiều học sinh lựa chọn tổ hợp xét tuyển không hoàn toàn xuất phát từ năng lực hay định hướng nghề nghiệp mà nhằm tối đa hóa điểm số.

Đến năm 2026, hiện tượng này gần như không còn. Phổ điểm giữa các môn trở nên cân bằng hơn, cho thấy đề thi đã tiệm cận mục tiêu đánh giá năng lực thực chất thay vì tạo lợi thế cho một số môn học. Đây là tín hiệu tích cực, đồng thời cũng cho thấy các nhà trường, giáo viên và học sinh đang từng bước thích ứng với cách ra đề mới, trong đó yêu cầu về tư duy, vận dụng và giải quyết vấn đề được đặt lên cao hơn so với việc ghi nhớ kiến thức.

Ông Phạm Văn Giềng cũng ghi nhận phổ điểm năm nay cho thấy đề thi đã có khả năng phân hóa tốt hơn, đặc biệt ở nhóm điểm từ khoảng 5,0 đến 6,5. Đây là vùng điểm rất quan trọng vì tạo khoảng giãn đủ lớn để tiếp tục phân hóa rõ học sinh ở các mức khá, giỏi và xuất sắc. Khi vùng điểm trung bình được trải rộng hợp lý, kết quả tuyển sinh đại học sẽ có độ tin cậy cao hơn trong việc lựa chọn đúng năng lực của thí sinh.

“Có thể dự báo điểm chuẩn đại học năm 2026 ở nhiều ngành sẽ giảm so với năm trước. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa chất lượng đầu vào giảm, mà ngược lại, độ tin cậy của kết quả tuyển sinh sẽ cao hơn do điểm số phản ánh sát năng lực thực chất của người học”, ông Phạm Văn Giềng cho hay.

Xây nền tảng năng lực thay vì chạy theo điểm số

Là giáo viên dạy Vật lí, Trường THPT A Lưới (TP Huế), cô Phạm Nguyễn Trang Ngân đánh giá, phổ điểm thi tốt nghiệp THPT năm nay cho thấy đề thi môn Vật lí đã bám sát định hướng của Chương trình GDPT 2018, chú trọng đánh giá năng lực vận dụng kiến thức thay vì chỉ kiểm tra khả năng ghi nhớ công thức. Điều này đặt ra yêu cầu giáo viên cần tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tư duy khoa học, tăng cường các hoạt động thực hành, thí nghiệm, giải quyết vấn đề và gắn kiến thức Vật lí với các hiện tượng trong đời sống.

Bên cạnh đó, cô Phạm Nguyễn Trang Ngân cho rằng, hoạt động kiểm tra, đánh giá trong nhà trường cũng cần thay đổi theo hướng tiệm cận với đề thi tốt nghiệp, tăng số lượng câu hỏi vận dụng và vận dụng trong bối cảnh thực tiễn, giúp học sinh hình thành năng lực phân tích, lập luận, xử lý dữ liệu.

Đối với môn Vật lí, thay vì luyện giải nhiều dạng bài theo khuôn mẫu, giáo viên nên chú trọng giúp học sinh hiểu bản chất các hiện tượng, mối liên hệ giữa các chủ đề kiến thức và biết vận dụng linh hoạt vào những tình huống mới. Có như vậy, học sinh không chỉ đạt kết quả tốt trong kỳ thi tốt nghiệp mà còn hình thành được năng lực khoa học và tư duy giải quyết vấn đề, những phẩm chất cốt lõi mà chương trình giáo dục phổ thông mới hướng tới.

Phổ điểm môn Công nghệ công nghiệp năm 2026 là tín hiệu tích cực khi điểm trung bình tăng lên 6,50 và tỷ lệ điểm dưới trung bình giảm đáng kể. Tuy nhiên, thầy Trang Minh Thiên cho rằng, điều đó cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục đổi mới dạy học theo đúng tinh thần Chương trình GDPT 2018.

Giáo viên cần tăng cường các hoạt động thực hành, thiết kế kỹ thuật, STEM, dạy học theo dự án và giải quyết vấn đề thực tiễn; đồng thời đổi mới kiểm tra, đánh giá theo hướng phát triển năng lực, xây dựng hệ thống câu hỏi có tính phân hóa và gắn với bối cảnh công nghệ trong sản xuất, đời sống. Đây sẽ là hướng đi quan trọng để học sinh đáp ứng tốt hơn yêu cầu của kỳ thi THPT trong những năm tới.

Cũng nói về việc điều chỉnh cách dạy học, kiểm tra đánh giá để đáp ứng tốt hơn yêu cầu của Kỳ thi tốt nghiệp THPT những năm tới, ông Phạm Văn Giềng cho biết, từ năm 2026 trở đi, có thể nói sẽ không còn khái niệm “môn học trú ẩn”. Mọi môn học đều hướng tới mặt bằng đánh giá công bằng hơn, vì vậy các nhà trường cần thay đổi cách tiếp cận trong công tác định hướng học tập.

Cụ thể, trước hết cần tăng cường tư vấn hướng nghiệp để học sinh lựa chọn tổ hợp môn phù hợp với năng lực và mục tiêu nghề nghiệp ngay từ sớm, thay vì lựa chọn chỉ vì lợi thế điểm số. Đồng thời, việc dạy học và kiểm tra, đánh giá cần chuyển mạnh sang phát triển năng lực tư duy, khả năng vận dụng kiến thức và giải quyết vấn đề thực tiễn.

Giáo viên cũng cần giảm dần cách ôn luyện theo hướng học tủ, học mẹo, thay vào đó là tổ chức các hoạt động học tập giúp học sinh hiểu bản chất, biết phân tích, lập luận và sáng tạo. Đây mới là nền tảng để học sinh thích ứng bền vững với xu hướng ra đề trong những năm tới.