Tham dự Hội thảo có Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Nguyễn Thị Quyên Thanh; đại diện lãnh đạo và chuyên viên Vụ Học sinh, sinh viên và các đơn vị thuộc Bộ GD&ĐT; đại diện các cơ quan Trung ương.
Về phía tỉnh An Giang, có bà Nguyễn Thị Minh Thúy, Phó Chủ tịch UBND tỉnh; cùng đại diện lãnh đạo các Sở GD&ĐT, cơ sở giáo dục đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp trên cả nước.
Hội thảo được tổ chức theo hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến, tập trung vào 3 nội dung chính: Đề xuất giải pháp đổi mới nội dung, hình thức giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh, sinh viên (HSSV) đáp ứng yêu cầu hiện nay; tăng cường nguồn lực, đầu tư và nhân rộng các mô hình hiệu quả trong giáo dục đạo đức, lối sống; định hướng xây dựng hệ giá trị đạo đức, lối sống cho HSSV Việt Nam phù hợp với hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị gia đình và các chuẩn mực con người Việt Nam.
Giáo dục bồi đắp nhân cách, nuôi dưỡng lòng yêu nước và khát vọng cống hiến
Phát biểu khai mạc Hội thảo, Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Nguyễn Thị Quyên Thanh nhấn mạnh, đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới với những yêu cầu cao hơn về chất lượng nguồn nhân lực, về năng lực sáng tạo, bản lĩnh, văn hóa và trách nhiệm của mỗi con người Việt Nam.
Theo Thứ trưởng, giáo dục không chỉ chuẩn bị cho thế hệ trẻ tri thức và kỹ năng để thích ứng với tương lai; quan trọng hơn, giáo dục có trách nhiệm bồi đắp nhân cách, nuôi dưỡng lòng yêu nước, lòng nhân ái, sự trung thực, ý thức trách nhiệm và khát vọng cống hiến.
Đây cũng là yêu cầu giáo dục toàn diện, hình thành hệ giá trị con người Việt Nam trong thời đại mới được xác định tại Nghị quyết số 71 của Bộ Chính trị; đồng thời thống nhất với tinh thần Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị về phát triển Văn hóa Việt Nam, trong đó xây dựng nhân cách con người được đặt ở vị trí trung tâm.
Thứ trưởng Nguyễn Thị Quyên Thanh cho rằng, thế hệ học sinh hôm nay đang trưởng thành trong một bối cảnh rất khác. Các em có điều kiện tiếp cận tri thức rộng hơn, nhanh hơn; có khả năng kết nối, sáng tạo và thể hiện chính kiến mạnh mẽ hơn.
Thực tế những năm qua cho thấy lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc, tinh thần cộng đồng và khát vọng đóng góp vẫn hiện diện rất rõ trong thế hệ trẻ, bằng những hình thức mới, trên những không gian mới.
“Đó là điều rất đáng trân trọng và cũng nhắc chúng ta rằng khi phương thức giáo dục phù hợp, khi những giá trị truyền thống được chuyển tải bằng ngôn ngữ của thời đại, người trẻ luôn có khả năng tiếp nhận và lan tỏa những điều tốt đẹp”, Thứ trưởng nhấn mạnh.
Tuy nhiên, thế hệ trẻ cũng đang đứng trước những tác động mà các thế hệ trước chưa từng trải qua với quy mô và tốc độ như hiện nay.
Không gian sống của các em đã mở rộng từ gia đình, nhà trường và xã hội sang không gian số. Mạng xã hội, các nền tảng xuyên biên giới và trí tuệ nhân tạo không chỉ cung cấp thông tin mà ngày càng tác động trực tiếp đến cách suy nghĩ, cách giao tiếp, cách lựa chọn giá trị và hình thành lối sống.
Ranh giới giữa thật và giả có lúc trở nên khó nhận biết hơn. Một lời nói, một hình ảnh hay một hành vi trên mạng có thể lan truyền rất nhanh và để lại những hệ quả lâu dài. Việc sử dụng trí tuệ nhân tạo trong học tập cũng đặt ra những vấn đề mới về quyền riêng tư và trách nhiệm của người sử dụng.
Trong bối cảnh đó, theo Thứ trưởng, giáo dục đạo đức, lối sống không thể chỉ dừng ở việc giúp học sinh, sinh viên nhận biết điều đúng, mà quan trọng hơn là hình thành khả năng lựa chọn điều đúng, thực hành điều đúng và chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình.
Đây là sự chuyển đổi rất quan trọng, đặt ra nhiều vấn đề về sự đổi mới công tác giáo dục đạo đức, lối sống học sinh, sinh viên; phải tìm cách thức phù hợp hơn để những giá trị tốt đẹp được tiếp nối tự nhiên trong mỗi thế hệ.
Giữ giá trị cốt lõi, đổi mới phương thức giáo dục
Từ cách tiếp cận trên, Thứ trưởng Nguyễn Thị Quyên Thanh cho rằng, công tác giáo dục đạo đức, lối sống trong giai đoạn tới cần trước hết giữ vững những giá trị cốt lõi, đồng thời làm cho các giá trị ấy “sống” được trong đời sống của người trẻ hôm nay.
Lòng yêu nước, nhân ái, trung thực, trách nhiệm, hiếu học, sáng tạo và bản lĩnh không phải những giá trị cũ trước một thời đại mới. Ngược lại, trong bối cảnh hội nhập sâu rộng và công nghệ phát triển mạnh mẽ, thanh niên càng cần những điểm tựa giá trị vững chắc.
Điều cần thay đổi là cách chuyển hóa các phẩm chất đó thành hành động thực tiễn, từ thông tin được chia sẻ, bình luận đến văn hóa ứng xử trên môi trường mạng; từng bước biến các giá trị trở thành phản xạ tự nhiên của học sinh.
“Nhà trường cần tiên phong đổi mới toàn diện phương pháp giáo dục và môi trường rèn luyện”, Thứ trưởng nhấn mạnh.
Một yêu cầu khác được đặt ra là tăng cường giáo dục thông qua trải nghiệm và sự nêu gương. Có những điều học sinh có thể học qua sách vở, nhưng cũng có những giá trị chỉ hình thành thông qua trải nghiệm thực tế.
Một lần đến di tích lịch sử, nghe câu chuyện từ nhân chứng; một hoạt động vì cộng đồng; một việc làm tử tế được ghi nhận; hay một tình huống mâu thuẫn được thầy cô hướng dẫn giải quyết bằng đối thoại và sự tôn trọng đều có thể trở thành những bài học sâu sắc.
Theo Thứ trưởng, đổi mới hình thức giáo dục không đồng nghĩa với việc tổ chức thêm nhiều phong trào, cuộc thi hay làm phát sinh thêm công việc cho nhà trường, giáo viên. Quan trọng hơn là làm cho những hoạt động đang có trở nên có ý nghĩa giáo dục, gắn với đời sống thật, phù hợp tâm lý lứa tuổi và tạo cơ hội để học sinh được tham gia, trải nghiệm, suy ngẫm và tự điều chỉnh.
Giáo dục đạo đức, lối sống vì vậy không phải phần việc tách biệt của nhà trường, càng không chỉ nằm trong một môn học, một tiết sinh hoạt hay một phong trào. Đây là quá trình diễn ra hằng ngày, qua từng bài học, từng mối quan hệ, từng cách ứng xử; qua văn hóa nhà trường và sự nêu gương của người lớn.
Xây dựng hệ sinh thái giáo dục toàn diện
Thứ trưởng Nguyễn Thị Quyên Thanh cũng nhấn mạnh yêu cầu đặt giáo dục đạo đức, lối sống trong một hệ sinh thái toàn diện gồm gia đình, nhà trường, xã hội và đặc biệt là môi trường số.
Gia đình là nơi hình thành những nền nếp và giá trị đầu tiên. Nhà trường tạo môi trường để các giá trị được củng cố, phát triển thông qua tri thức và trải nghiệm giáo dục. Xã hội tạo không gian để người trẻ thực hành trách nhiệm công dân. Các tổ chức Đoàn, Hội, Đội, thiết chế văn hóa và cộng đồng có lợi thế trong kết nối, dẫn dắt thanh thiếu niên.
Do đó, sự phối hợp giữa gia đình - nhà trường - xã hội cần đi vào thực chất hơn, dựa trên trách nhiệm của từng chủ thể và hướng đến mục tiêu chung là sự phát triển lành mạnh của học sinh.
Đặc biệt, trong môi trường số, sự phối hợp ấy càng cần dựa trên chia sẻ, đồng hành và hướng dẫn, thay vì chỉ kiểm soát và ngăn cấm. Điều học sinh cần không chỉ là những “hàng rào” bảo vệ, mà còn là năng lực để tự bảo vệ mình, tự nhận diện rủi ro, tự chịu trách nhiệm và biết tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết.
Tại Hội thảo, Thứ trưởng đề nghị các địa phương, cơ sở giáo dục, chuyên gia và đội ngũ trực tiếp làm công tác học sinh, sinh viên tập trung trao đổi về những nội dung giáo dục cần cập nhật trong bối cảnh chuyển đổi số và AI; phương thức giáo dục phù hợp với tâm lý, đời sống học sinh; các mô hình xây dựng văn hóa học đường, trường học an toàn, phòng ngừa bạo lực, giáo dục kỹ năng sống và văn hóa số.
Đồng thời, cần nhận diện những hoạt động còn hình thức, bất cập hoặc chưa đem lại hiệu quả tương xứng để kịp thời điều chỉnh.
Thứ trưởng cho rằng, đổi mới không nhất thiết bắt đầu từ những việc lớn mà có thể bắt đầu từ cách tổ chức một giờ sinh hoạt lớp để học sinh được nói nhiều hơn, người lớn lắng nghe nhiều hơn; cách xử lý một vi phạm theo hướng giúp học sinh hiểu và sửa hành vi; đưa hoạt động trải nghiệm trở về đúng ý nghĩa giáo dục; hay từ cách mỗi thầy cô sử dụng mạng xã hội và AI có trách nhiệm.
“Những thay đổi như vậy có thể nhỏ, nhưng nếu được thực hiện kiên trì trong từng lớp học, từng nhà trường thì sẽ tạo nên những chuyển biến lớn”, Thứ trưởng nói.
Trong thời đại mà tri thức có thể được tìm kiếm chỉ trong vài giây và công nghệ ngày càng có khả năng làm thay con người nhiều công việc, Thứ trưởng Nguyễn Thị Quyên Thanh nhấn mạnh, lòng nhân ái, sự trung thực, trách nhiệm, bản lĩnh, khả năng sống cùng người khác và khát vọng cống hiến càng trở thành những phẩm chất không thể thay thế. Đó cũng chính là phần sâu sắc và bền vững nhất của giáo dục.
Trong khuôn khổ Hội thảo, các đại biểu, chuyên gia, nhà khoa học và giáo viên đã chia sẻ nhiều tham luận, kinh nghiệm thực tiễn, tập trung đề xuất những cách làm thiết thực để giáo dục đạo đức, lối sống gần hơn với học sinh, sinh viên, gắn với thực tiễn đời sống và đáp ứng yêu cầu giáo dục con người Việt Nam trong giai đoạn mới.
