Sau nhiều năm được xem là dòng phim khó làm, tốn kém và nhiều rủi ro, phim đề tài lịch sử đang trở lại với nhiều tín hiệu tích cực. Sự xuất hiện của các tác phẩm gần đây cùng hàng loạt dự án mới cho thấy lịch sử không chỉ là chất liệu mang tính tuyên truyền, mà được xác định là “mỏ vàng” của dòng phim thương mại.
Áp lực cao, hiệu quả lớn
Trong khoảng 10 năm qua, điện ảnh Việt Nam không thiếu những bộ phim thể hiện nỗ lực khai thác đề tài lịch sử. Tuy nhiên, phần lớn các dự án đều đối mặt với thức thức lớn là bài toán kinh tế, dù chi phí sản xuất cao nhưng phim lại khó tạo hiệu quả phòng vé tương xứng.
Một số bộ phim tiêu biểu như “Tây Sơn hào kiệt” (2010) hay “Thiên mệnh anh hùng” (2012) từng gây chú ý khi ra mắt, được truyền thông quảng bá rầm rộ. Các tác phẩm này được đầu tư công phu về bối cảnh, võ thuật và mỹ thuật, thậm chí được đánh giá cao về nghệ thuật. Tuy nhiên, kết quả lại không tạo được sức bật đủ lớn để hình thành một thị trường ổn định cho dòng phim lịch sử.
Theo giới chuyên gia, nguyên nhân không chỉ nằm ở câu chuyện kinh phí. Thực tế, phim lịch sử đòi hỏi hệ thống hạ tầng sản xuất chuyên biệt, từ kịch bản, phim trường, phục trang, đạo cụ đến đội ngũ kỹ xảo. Trong khi đó, công nghệ CGI và VFX trong nước vẫn đang trong quá trình hoàn thiện.
Bên cạnh đó, thị hiếu khán giả ngày càng đa dạng và chịu ảnh hưởng sâu sắc từ các sản phẩm điện ảnh quốc tế, khiến áp lực cạnh tranh ngày càng lớn. Vì vậy trong một thời gian dài, phim lịch sử Việt bị xem là lựa chọn mạo hiểm đối với các nhà sản xuất.
Tuy nhiên, các dự án gần đây lại cho thấy góc nhìn khác. Khán giả Việt không hoàn toàn quay lưng với lịch sử, vấn đề nằm ở cách lịch sử được kể lại trên màn ảnh. Sự quan tâm dành cho bộ phim “Địa đạo: Mặt trời trong bóng tối” là minh chứng rõ ràng nhất.
Tác phẩm không chỉ tạo hiệu ứng truyền thông mạnh mà còn cho thấy tiềm năng thương mại của dòng phim lịch sử - chiến tranh khi được đầu tư đúng hướng về kịch bản và ngôn ngữ điện ảnh.
Đặc biệt, dự án phim “Mưa đỏ” với tổng doanh thu chiếu rạp vượt trên 700 tỷ đồng, trở thành phim Việt có doanh thu cao nhất mọi thời đại, đã củng cố và chứng minh đề tài lịch sử chính là “mỏ vàng”. Khán giả trẻ vốn được xem là khó tiếp cận với đề tài lịch sử, nhưng họ vẫn sẵn sàng đón nhận khi câu chuyện đủ hấp dẫn.
Thay đổi tư duy, đánh thức “mỏ vàng”
Từ sau thành công của “Địa đạo”, "Mưa đỏ”... điện ảnh Việt đang chứng kiến sự xuất hiện đồng thời của nhiều dự án lịch sử độc đáo. Trong số đó, “Tây Sơn thất hổ tướng” là một ví dụ tiêu biểu của dòng phim dã sử - hành động.
Nhà sản xuất Phan Phúc cho biết, dự án khai thác hào khí Tây Sơn, kết hợp yếu tố võ thuật truyền thống với công nghệ dựng hình hiện đại. Đáng chú ý, ê-kíp sản xuất không chỉ nhìn lịch sử như một câu chuyện văn hóa, mà còn xem đây là một nguồn chất liệu có tiềm năng thương mại chưa được khai thác đúng mức.
“Tôi cho rằng đây không phải là một quyết định liều lĩnh, mà là một bước đi được tính toán kỹ. Chúng tôi muốn khẳng định, người Việt hoàn toàn có thể làm phim dã sử - hành động quy mô lớn, chỉn chu, bằng ngôn ngữ điện ảnh hiện đại”, nhà sản xuất Phan Phúc khẳng định.
Bên cạnh “Tây Sơn thất hổ tướng”, dự án “Công lý của Đức Vua” do đạo diễn Lương Đình Dũng thực hiện lại lựa chọn một hướng đi hoàn toàn khác. Thay vì tập trung vào những đại cảnh chiến trận, bộ phim lấy cảm hứng từ vụ thảm án Lệ Chi Viên và hành trình vua Lê Thánh Tông minh oan cho anh hùng Nguyễn Trãi.
Tác phẩm hướng đến việc khai thác chiều sâu tư duy pháp trị, nghệ thuật điều tra và bản chất của công lý trong bối cảnh lịch sử. Mục tiêu cuối cùng vẫn là tạo nên một tác phẩm lịch sử đủ sức chạm tới khán giả đương đại và góp phần đưa những câu chuyện của Việt Nam đến gần hơn với công chúng quốc tế.
Sự khác biệt giữa các dự án này cho thấy đề tài lịch sử không còn bị giới hạn trong khuôn khổ phim chiến trận hay anh hùng ca, mà được mở rộng thành nhiều lớp nội dung, từ võ học, chính trị, pháp luật đến văn hóa và tư tưởng.
Giới điện ảnh nhận định, Việt Nam là quốc gia có bề dày lịch sử hàng nghìn năm với hệ thống nhân vật và sự kiện phong phú. Tuy nhiên, để biến nguồn tài nguyên này thành động lực cho điện ảnh, vẫn còn nhiều thách thức.
Trước hết là bài toán kịch bản, lịch sử chỉ thực sự hấp dẫn khi được kể như câu chuyện về con người, thay vì chuỗi sự kiện minh họa. Những xung đột nội tâm, lựa chọn sinh tử và giá trị nhân sinh mới là yếu tố tạo nên sự đồng cảm của khán giả.
Tiếp đến là công nghệ sản xuất, kỹ thuật quay dựng hiện đại sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc tái hiện bối cảnh lịch sử; xây dựng hệ thống phim trường, đạo cụ và cơ sở dữ liệu lịch sử chuyên nghiệp.
Phim lịch sử khó có thể phát triển nếu chỉ phụ thuộc vào nguồn ngân sách hạn chế. Sự tham gia của tư nhân và các mô hình hợp tác công - tư là yếu tố quyết định để hình thành những dự án đủ tầm vóc.
Đặc biệt và quan trọng hơn cả là sự thay đổi trong tư duy sáng tạo. Khi lịch sử không còn bị nhìn nhận như một nhiệm vụ tuyên truyền, mà trở thành chất liệu sáng tạo nghệ thuật và phát triển công nghiệp điện ảnh, khi đó “mỏ vàng” mới thực sự được đánh thức và khai thác hiệu quả.
"Nhiều nhà làm phim đang cố gắng dàn dựng những cảnh chiến trận quy mô lớn, nhưng với điều kiện của điện ảnh Việt Nam hiện nay – từ kinh phí, kỹ năng đến phim trường và nhân lực – đây là thách thức rất lớn. Chúng ta khó có thể chạy theo cách làm của các nền điện ảnh khác, nên cần lựa chọn hướng đi thông minh và phù hợp với thế mạnh của mình", đạo diễn Lương Đình Dũng.
