Bước vào lớp Một là bước ngoặt lớn với mọi đứa trẻ, nhưng với học sinh vùng đồng bào dân tộc thiểu số, hành trình ấy càng thêm nhiều thử thách. Rời gia đình, nơi các em quen dùng hoàn toàn tiếng mẹ đẻ, các em phải làm quen với môi trường học đường và tiếp thu kiến thức phổ thông bằng tiếng Việt.
Tháo gỡ rào cản ngôn ngữ và giải tỏa áp lực tâm lý cho học sinh
Gắn bó lâu năm với giáo dục vùng khó, bà Thanh Thị Ngọc Ẩn - Phó Hiệu trưởng Trường Tiểu học Hồng Thái (xã Hồng Thái, tỉnh Lâm Đồng), nhận định rào cản lớn nhất của trẻ em dân tộc thiểu số khi vào lớp Một là "sự đứt gãy về ngôn ngữ học thuật và không gian tâm lý". Tại gia đình và buôn làng, các em chỉ sử dụng tiếng mẹ đẻ trong sinh hoạt hằng ngày. Khi vào lớp Một, trẻ đột ngột phải tiếp nhận chương trình giáo dục phổ thông bằng tiếng Việt, ngôn ngữ thứ hai mà các em chưa tích lũy đủ vốn từ vựng tối thiểu để hiểu và diễn đạt.
Hệ quả là học sinh phải đối mặt với áp lực "tư duy ngược", muốn nói hay viết, trẻ phải nghĩ bằng tiếng mẹ đẻ rồi dịch sang tiếng Việt trong đầu. Quá trình này khiến phản xạ giao tiếp chậm chạp. Thêm vào đó, sự khác biệt lớn về ngữ âm dẫn đến phát âm sai lệch thanh điệu và phụ âm. Không diễn đạt được ý nghĩ, trẻ dễ hoang mang, tự ti, sợ hãi và thu mình trước tập thể. Cú sốc tâm lý này nếu không được tháo gỡ kịp thời sẽ trở thành rào cản dai dẳng trong suốt hành trình học tập.
Trước khó khăn của học trò, tại Trường Tiểu học Phan Thanh 1 trước đây (nay là phân hiệu 2 thuộc Trường Tiểu học Hồng Thái), nhà trường đã chủ động triển khai mô hình "Tổ chức dạy chuẩn bị tiếng Việt trong hè trước khi vào lớp Một". Khóa học được tổ chức trong 4 tuần (từ ngày 6/7/2026 đến 31/7/2026) với thời lượng 80 tiết, đóng vai trò như chiếc cầu nối tâm lý êm ả cho học sinh trước thềm năm học chính thức.
Điểm mấu chốt của chương trình hè là không áp đặt kiến thức hàn lâm. Mỗi buổi học từ 7h - 10h, được chia làm ba chặng nhẹ nhàng: Khởi động - kết nối; Khám phá - luyện tập; Vận dụng - trải nghiệm. Thay vì gò bó trên trang giấy, giáo viên kiến tạo không gian an toàn, thân thiện với nhiều đồ dùng trực quan song ngữ. Trẻ được làm quen tự nhiên với bảng con, bàn ghế và nền nếp sinh hoạt lớp học. Áp lực học tập nhờ vậy nhanh chóng chuyển hóa thành niềm vui thích đến trường mỗi ngày.
Linh hoạt phương pháp bản địa và những giải pháp căn cơ từ thực tiễn
Bước vào năm học chính khóa, nhà trường vận dụng linh hoạt 20 bài học chuẩn bị theo Thông tư 23/2023/TT-BGDĐT, tập trung vào 5 mục tiêu cốt lõi: chuẩn bị tâm thế; hình thành kĩ năng học tập cơ bản; phát triển năng lực nghe - nói; rèn đọc và viết ban đầu.
Để bài giảng đạt hiệu quả cao, phương pháp chủ đạo được các thầy cô áp dụng là "Trực quan hóa và Bản địa hóa". Đội ngũ giáo viên chủ động tự làm học liệu gắn liền với cuộc sống sinh hoạt và văn hóa địa phương để giải nghĩa từ ngữ tiếng Việt. Thay vì dùng khái niệm trừu tượng, hình ảnh thân thuộc của buôn làng giúp trẻ ghi nhớ từ ngữ nhanh chóng. Đặc biệt, việc sửa lỗi phát âm dấu thanh, phụ âm được lồng ghép vào trò chơi, câu đố và đồng dao. Nhà trường quán triệt nguyên tắc không chê bai, phê bình trước lớp để bảo vệ lòng tự trọng và nuôi dưỡng sự tự tin cho các em.
Hiệu quả dạy tiếng Việt gắn liền với sự đồng hành của gia đình. Thuận lợi là phụ huynh rất tin tưởng nhà trường, mong mỏi con em nói thạo tiếng Việt để học chữ. Ban giám hiệu cùng giáo viên đã lập các nhóm Zalo, Facebook để chia sẻ hình ảnh, video hướng dẫn cha mẹ cùng con rèn luyện tại nhà.
Tuy nhiên, rào cản thực tế vẫn còn nặng nề. Do điều kiện kinh tế khó khăn, phụ huynh thường xuyên bận rộn nương rẫy hoặc đi làm ăn xa. Nhiều người lớn tuổi trong nhà cũng chưa thạo tiếng phổ thông. Khi trở về gia đình, trẻ lại sống trong môi trường 100% tiếng mẹ đẻ khiến việc luyện tập bị gián đoạn, thiếu tính liên tục.
Bên cạnh đó, việc trang bị học liệu chuyên biệt, truyện tranh song ngữ bổ trợ cho vùng đồng bào vẫn còn hạn chế. Những giáo viên đứng lớp tâm huyết như cô Thúy, cô Thành phải tự tay làm đồ dùng thủ công, song độ bền chưa cao. Đội ngũ giáo viên cũng bày tỏ mong muốn có các đợt tập huấn chuyên sâu về phương pháp dạy tiếng Việt như một ngôn ngữ thứ hai, đồng thời được bồi dưỡng tiếng bản địa (tiếng Chăm) để thấu hiểu và tương tác tốt hơn với học sinh.
Ba giải pháp căn cơ cho giáo dục vùng đồng bào
Từ thực tiễn quản lý, bà Thanh Thị Ngọc Ẩn đề xuất ba giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao chất lượng dạy tiếng Việt một cách bền vững, cụ thể:
Chuẩn hóa từ bậc mầm non: Nâng cao chất lượng phổ cập trẻ 5 tuổi tại vùng dân tộc thiểu số, đảm bảo trẻ được tăng cường tiếng Việt đầy đủ trước khi vào lớp Một.
Đầu tư công nghệ và học liệu số: Trang bị tivi, máy chiếu cho các phòng học và phát triển kho học liệu số tương tác, phim hoạt hình tiếng Việt sinh động nhằm kích thích trực giác nhạy bén của trẻ em đồng bào.
Chính sách đãi ngộ thỏa đáng: Ban hành cơ chế hỗ trợ kinh phí kịp thời cho giáo viên dạy tăng cường tiếng Việt trong dịp hè ngoài giờ chính khóa, đồng thời cung cấp đầy đủ tài liệu, tranh ảnh song ngữ Chăm - Việt đạt chuẩn.
“Chăm lo tiếng Việt cho học sinh dân tộc thiểu số không chỉ là nhiệm vụ dạy chữ, mà còn là hành trình xây đắp sự tự tin và bình đẳng cơ hội học tập. Khi rào cản ngôn ngữ được tháo gỡ bằng sự kiên trì, tình thương và phương pháp sư phạm phù hợp, cánh cửa tương lai của các em vùng khó sẽ rộng mở”, bà Thanh Thị Ngọc Ẩn nhấn mạnh.
