Định hình kỳ thi chuẩn hóa Quốc gia theo ba tầng
Cho rằng cần xác định rõ chức năng cốt lõi của Kỳ thi tốt nghiệp THPT, PGS.TS Võ Văn Minh nhấn mạnh, kỳ thi cần tập trung đánh giá mức độ đạt chuẩn đầu ra của Chương trình giáo dục phổ thông. Khi đã xác định được chức năng đó, chúng ta có thể thiết kế kỳ thi theo hướng vừa chuẩn hóa, vừa linh hoạt.
PGS.TS Võ Văn Minh hình dung kỳ thi chuẩn hóa quốc gia trong tương lai theo ba tầng.
Tầng thứ nhất là chuẩn chung quốc gia. Nhà nước xây dựng một chuẩn đánh giá thống nhất, một ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa, quy trình khảo thí khoa học và hệ thống dữ liệu đủ tin cậy. Đây là phần mà nhà nước cần giữ vai trò chủ đạo để bảo đảm công bằng và chất lượng chung của hệ thống.
Tầng thứ hai là sự linh hoạt của người học. Có thể nghiên cứu lộ trình để kỳ thi được tổ chức linh hoạt hơn về thời gian, hình thức và cách thức dự thi, phù hợp với điều kiện thực tế và sự phát triển của công nghệ.
Về lâu dài, có thể hướng tới các hình thức thi trên máy tính, tổ chức nhiều đợt hoặc theo từng môn, nhưng cần có lộ trình thận trọng, đặc biệt quan tâm đến sự chênh lệch điều kiện hạ tầng số giữa các vùng miền.
Tầng thứ ba là quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học. Các trường đại học cần được quyền lựa chọn nguồn dữ liệu và phương thức tuyển sinh phù hợp với sứ mạng, ngành đào tạo và yêu cầu đầu vào của mình. Có ngành có thể sử dụng kết quả kỳ thi chuẩn hóa quốc gia; có ngành cần thêm bài thi năng khiếu, đánh giá năng lực hoặc phỏng vấn; có những ngành đặc thù cần những phương thức đánh giá riêng.
Tuy nhiên, theo PGS.TS Võ Văn Minh, tự chủ phải đi cùng trách nhiệm giải trình. Điều quan trọng không phải là hạn chế quyền tự chủ tuyển sinh của các trường, mà là bảo đảm quyền tự chủ không dẫn đến sự phân mảnh quá mức của hệ thống tuyển sinh.
Nếu mỗi trường sử dụng một phương thức, một thang đo, một cách quy đổi khác nhau mà không có cơ chế bảo đảm tương đương, thì cuối cùng người chịu chi phí lớn nhất vẫn là học sinh và gia đình. Vì vậy, nhà nước cần xây dựng một "hạ tầng khảo thí quốc gia" đủ mạnh để các trường có thể tự chủ nhưng vẫn vận hành trong một hệ sinh thái minh bạch, công bằng và có khả năng so sánh.
PGS.TS Võ Văn Minh cho rằng, đây là lúc chúng ta cần chuyển từ tư duy "một kỳ thi cho tất cả" sang tư duy "một chuẩn chung để kết nối tất cả".
Kỳ thi tốt nghiệp THPT không nhất thiết phải là cánh cửa duy nhất để vào đại học. Nhưng kết quả của một kỳ thi chuẩn hóa quốc gia có thể trở thành một ngôn ngữ chung về chất lượng giữa giáo dục phổ thông và giáo dục đại học.
Đầu tư khoa học khảo thí, xây dựng hệ sinh thái dữ liệu giáo dục quốc gia
Nhấn mạnh cần đặc biệt chú trọng đến chất lượng kỹ thuật của kỳ thi, theo PGS.TS Võ Văn Minh, muốn có một kỳ thi chuẩn hóa đúng nghĩa, phải đầu tư bài bản cho khoa học khảo thí: xây dựng ngân hàng câu hỏi có độ tin cậy cao; chuẩn hóa quy trình ra đề, thử nghiệm và phân tích câu hỏi; nghiên cứu độ khó, độ phân biệt; xây dựng các phương pháp quy đổi kết quả phù hợp; tăng cường phân tích dữ liệu và kiểm soát các bất thường.
Cùng với đó, cần ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số và trí tuệ nhân tạo trong toàn bộ chu trình khảo thí, từ xây dựng ngân hàng câu hỏi, phân tích dữ liệu, phát hiện bất thường đến hỗ trợ quản trị kỳ thi. Tuy nhiên, công nghệ chỉ là công cụ; yếu tố quyết định vẫn là triết lý đánh giá, chuẩn năng lực và chất lượng khoa học khảo thí.
Một nội dung khác PGS.TS Võ Văn Minh cho rằng rất quan trọng là phải công khai và khai thác tốt hơn dữ liệu của kỳ thi. Kết quả kỳ thi không nên chỉ dừng lại ở điểm số của từng thí sinh. Nếu được quản trị tốt, dữ liệu có thể trở thành nguồn thông tin rất giá trị cho việc nghiên cứu chất lượng giáo dục, hoạch định chính sách, cải tiến chương trình và nâng cao chất lượng đào tạo giáo viên.
Ông hình dung trong tương lai, chúng ta cần xây dựng một hệ sinh thái dữ liệu giáo dục quốc gia, trong đó dữ liệu từ giáo dục phổ thông có thể kết nối, ở mức phù hợp và bảo đảm quyền riêng tư, với dữ liệu của giáo dục đại học và thị trường lao động. Khi đó, chúng ta không chỉ biết một học sinh đạt bao nhiêu điểm trong kỳ thi, mà còn có thể nghiên cứu sâu hơn về mối quan hệ giữa chất lượng đầu vào, quá trình đào tạo và kết quả đầu ra.
Đó mới là giá trị lâu dài của một kỳ thi chuẩn hóa quốc gia trong kỷ nguyên số.
Vì vậy, theo PGS.TS Võ Văn Minh, hướng đi của Kỳ thi tốt nghiệp THPT trong thời gian tới không nên chỉ là "thi như thế nào", mà cần đặt câu hỏi lớn hơn: "Chúng ta muốn xây dựng một hệ thống đánh giá quốc gia như thế nào để phục vụ một nền giáo dục công bằng, chất lượng và hiện đại?".
Nếu trả lời được câu hỏi đó, sẽ nhìn thấy mối quan hệ rất tự nhiên giữa ba yếu tố: một chuẩn chung quốc gia – quyền tự chủ của các trường đại học – và quyền được lựa chọn con đường học tập phù hợp của mỗi người học.
"Đó chính là hướng để Kỳ thi tốt nghiệp THPT chuyển từ một "kỳ thi cuối cấp" thành một hạ tầng đánh giá và dữ liệu quốc gia, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông, hỗ trợ tự chủ đại học và quan trọng nhất là bảo đảm công bằng cơ hội cho người học trên mọi miền đất nước", PGS.TS Võ Văn Minh cho hay.
