Đào tạo nhân lực STEM: Doanh nghiệp không chỉ đứng ở 'đầu ra'

Doanh nghiệp - thành tố của môi trường học tập

- Trong đào tạo các ngành STEM và công nghệ chiến lược hiện nay, ông nhìn nhận thế nào về vai trò của liên kết giữa trường đại học và doanh nghiệp?

- Khi nói về liên kết giữa trường đại học và doanh nghiệp, điều đầu tiên tôi nghĩ đến không phải là trường đã ký kết với bao nhiêu đối tác hay có bao nhiêu biên bản hợp tác. Điều quan trọng hơn là doanh nghiệp đã thực sự tham gia vào quá trình hình thành năng lực của sinh viên đến đâu.

Những năm gần đây, cả trường đại học và doanh nghiệp đều nhận thức rõ hơn nhu cầu phải hợp tác. Doanh nghiệp cần nguồn nhân lực có thể thích ứng với môi trường công nghệ thay đổi nhanh; còn trường đại học cần đưa người học đến gần hơn với thực tiễn.

Điều này đặc biệt rõ ở các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu, bán dẫn, an toàn thông tin hay các ngành STEM nói chung. Khoảng cách giữa kiến thức trong chương trình đào tạo với công nghệ đang được sử dụng trong doanh nghiệp có thể xuất hiện rất nhanh, thậm chí chỉ trong vài năm, vài tháng ở một số lĩnh vực. Đây vừa là thuận lợi, vừa là thách thức.

Thuận lợi là doanh nghiệp hiện nay có nhu cầu rất rõ về nhân lực công nghệ và ngày càng sẵn sàng tham gia vào đào tạo. Nhiều doanh nghiệp có hệ thống dữ liệu, phòng nghiên cứu, nền tảng công nghệ, đội ngũ kỹ sư và những bài toán thực tế mà một trường đại học khó có thể tự tạo ra trong phạm vi khuôn viên của mình.

Nhưng khó khăn cũng nằm ở sự khác biệt về nhịp vận hành. Một chương trình đại học phải bảo đảm tính nền tảng, chuẩn đầu ra và sự ổn định nhất định, trong khi công nghệ và yêu cầu kỹ năng của doanh nghiệp có thể thay đổi chỉ sau vài tháng. Với AI, tốc độ thay đổi này còn nhanh hơn rất nhiều.

Có những kỹ năng rất quan trọng ở thời điểm xây dựng chương trình, nhưng đến khi sinh viên học năm thứ ba hoặc năm thứ tư thì yêu cầu thực tế đã khác.

Vì vậy, nếu liên kết chỉ dừng ở việc ký kết hợp tác, tổ chức một vài hội thảo nghề nghiệp hay đến cuối khóa mới đưa sinh viên đi thực tập thì chưa đủ. Điều cần thiết hơn là doanh nghiệp tham gia ngay từ quá trình thiết kế năng lực người học.

- Như vậy, cần thay đổi cách tiếp cận đối với liên kết đại học - doanh nghiệp như thế nào?

- Tôi nghĩ cần chuyển từ tư duy “doanh nghiệp tiếp nhận đầu ra” sang “doanh nghiệp cùng tham gia quá trình đào tạo”. Liên kết doanh nghiệp không nên bắt đầu ở kỳ thực tập và kết thúc ở ngày tuyển dụng.

Điều đó không có nghĩa doanh nghiệp thay trường đại học xây dựng chương trình hay quyết định chuẩn học thuật. Trường đại học vẫn phải chịu trách nhiệm về chương trình, chuẩn đầu ra, đội ngũ giảng viên, kiểm tra đánh giá và chất lượng đào tạo. Nhưng doanh nghiệp có thể giúp trường trả lời những câu hỏi rất thực tế: Ba đến năm năm tới cần những năng lực gì? Công nghệ nào đang thay đổi? Sinh viên đang thiếu những kỹ năng nào khi bước vào môi trường làm việc? Những bài toán nào có thể đưa vào quá trình đào tạo?

Sự tham gia đó có thể diễn ra ở nhiều mức độ khác nhau: góp ý chuẩn đầu ra; tham gia cập nhật học phần; đưa bài toán thực tế vào môn học; chuyên gia cùng giảng dạy hoặc hướng dẫn dự án; sử dụng chung phòng thí nghiệm và hạ tầng nghiên cứu; tổ chức học kỳ tại doanh nghiệp; cùng hướng dẫn dự án và đồ án tốt nghiệp. Nếu làm được điều này, doanh nghiệp sẽ không còn đứng ở cuối chuỗi đào tạo để “nhận sản phẩm”, mà trở thành một thành tố của môi trường học tập.

Trường Đại học CMC có một điều kiện tương đối đặc thù khi nằm trong hệ sinh thái của một tập đoàn công nghệ. Tuy nhiên, theo tôi, giá trị của điều kiện này không nằm ở tên của doanh nghiệp đứng phía sau trường, mà phải được thể hiện trong thiết kế chương trình đào tạo và những gì sinh viên thực sự nhận được.

Một trong những thiết kế mà chúng tôi coi trọng là học kỳ tại doanh nghiệp kéo dài khoảng 4 tháng. Sinh viên dành một khoảng thời gian đủ dài để làm việc trong môi trường doanh nghiệp, tham gia dự án dưới sự hướng dẫn của các chuyên gia. Bốn tháng ở doanh nghiệp khác với một đợt kiến tập hoặc một kỳ thực tập ngắn. Khoảng thời gian này cho phép sinh viên trải qua một chu trình công việc tương đối đầy đủ: nhận nhiệm vụ, hiểu yêu cầu, làm việc theo nhóm, xử lý vấn đề, điều chỉnh sản phẩm và chịu trách nhiệm đối với kết quả của mình.

Nhưng thời gian bốn tháng tự nó cũng chưa bảo đảm chất lượng. Nếu sinh viên đến doanh nghiệp nhưng chủ yếu quan sát, làm những công việc ít liên quan đến chuẩn đầu ra, không có người hướng dẫn hoặc không có sản phẩm để đánh giá thì dù ở doanh nghiệp bao lâu cũng khó coi đó là một phần đào tạo thực chất.

Vì vậy, theo tôi, cần trả lời rõ bốn câu hỏi: Sinh viên làm gì? Ai hướng dẫn? Tạo ra sản phẩm gì? Kết quả đó được đánh giá như thế nào trong chương trình đào tạo? Đó mới là sự khác biệt giữa việc “đưa sinh viên đi thực tập” và tổ chức một học kỳ học tập thực sự tại doanh nghiệp.

Nắm bắt “đề bài” của doanh nghiệp dành cho nhân lực STEM

- Trong bối cảnh AI phát triển rất nhanh, doanh nghiệp đang thay đổi yêu cầu đối với nhân lực STEM ra sao?

- Doanh nghiệp hiện nay ngày càng ít cần những người chỉ thực hiện các thao tác kỹ thuật có thể tự động hóa. Điều họ cần hơn là những người có nền tảng tốt, hiểu vấn đề, biết đặt câu hỏi, biết sử dụng AI và công nghệ để tăng năng suất, đồng thời biết kiểm chứng kết quả và chịu trách nhiệm về quyết định của mình.

Nói cách khác, “đề bài” của doanh nghiệp dành cho nhân lực STEM đã thay đổi. Nếu trước đây, doanh nghiệp cần những kỹ sư thực thi tốt, thì hiện nay họ cần những người có khả năng kết hợp tri thức chuyên môn với AI để tạo ra giá trị mới.

Điều đó đòi hỏi trường đại học cũng phải thay đổi.

Tại Trường Đại học CMC, chúng tôi phát triển theo định hướng AI-Native University, tức là không đưa AI vào trường chỉ như một môn học hoặc một công cụ riêng lẻ, mà từng bước đưa AI vào chương trình đào tạo, cách dạy, cách học, nghiên cứu và giải quyết các bài toán thực tế.

Khi AI được tích hợp sâu vào môi trường học tập, sinh viên không chỉ học kiến thức nền tảng mà còn được rèn luyện tư duy ứng dụng công nghệ để giải quyết vấn đề. Theo tôi, đây cũng là cách để thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu nhân lực trong thời đại số.

- Ông nhiều lần nhấn mạnh vai trò của bài toán thực tế. Điều này được thể hiện như thế nào trong các dự án học tập và đồ án tốt nghiệp?

- Đây là hướng chúng tôi muốn đẩy mạnh hơn nữa, đặc biệt đối với các ngành STEM và công nghệ chiến lược. Theo cách truyền thống, sinh viên thường lựa chọn một đề tài, thực hiện trong trường và kết thúc bằng báo cáo hoặc sản phẩm để bảo vệ trước hội đồng. Cách làm đó vẫn có giá trị.

Tuy nhiên, với nhiều ngành công nghệ, chúng ta có thể tiến thêm một bước: Để đề tài bắt đầu từ một vấn đề doanh nghiệp thực sự đang cần giải quyết. Đó có thể là bài toán về dữ liệu, AI, an toàn thông tin, tối ưu hệ thống, phát triển phần mềm, tự động hóa hoặc một yêu cầu kỹ thuật cụ thể.

Trong mô hình này, giảng viên chịu trách nhiệm về yêu cầu học thuật và phương pháp; chuyên gia doanh nghiệp giúp sinh viên hiểu bối cảnh thực tế, công nghệ và yêu cầu của bài toán. Sinh viên phải vận dụng kiến thức để tạo ra kết quả có thể kiểm chứng.

Khi đó, một đồ án tốt nghiệp không nhất thiết chỉ kết thúc ở một quyển báo cáo. Nó có thể tạo ra một nguyên mẫu, một giải pháp, một mô hình hoặc một kết quả mà doanh nghiệp có thể tiếp tục thử nghiệm và phát triển.

Giá trị lớn nhất đối với sinh viên không chỉ là “được làm đề tài của doanh nghiệp”, mà là được học cách một vấn đề thực tế khác với bài tập trong lớp như thế nào.

Trong thực tế, yêu cầu ban đầu có thể chưa rõ; dữ liệu có thể chưa sạch; nguồn lực có giới hạn; khách hàng có thể thay đổi yêu cầu; và một giải pháp tốt phải đồng thời đáp ứng nhiều điều kiện khác nhau.

Với các ngành STEM, một bài toán thật nhiều khi chính là phần còn thiếu để biến kiến thức thành năng lực.

Liên kết sâu viện - trường - doanh nghiệp

- Ông đánh giá như thế nào về mô hình viện - trường - doanh nghiệp trong phát triển nguồn nhân lực công nghệ?

- Theo tôi, đây là mô hình đáng quan tâm trong dài hạn. Trường đại học đào tạo con người và bảo đảm nền tảng học thuật. Các viện, phòng thí nghiệm và nhóm nghiên cứu tạo ra tri thức, công nghệ và môi trường nghiên cứu sâu hơn. Doanh nghiệp đưa vào những nhu cầu thực tế, dữ liệu, công nghệ, thị trường và khả năng chuyển kết quả nghiên cứu thành sản phẩm hoặc dịch vụ.

Nếu ba thành tố vận hành tách rời, trường vẫn có thể đào tạo, viện vẫn có thể nghiên cứu và doanh nghiệp vẫn có thể phát triển sản phẩm. Nhưng nếu kết nối tốt, một bài toán của doanh nghiệp có thể trở thành đề tài nghiên cứu; kết quả nghiên cứu có thể đi vào lớp học; sinh viên có thể tham gia dự án; và kết quả tốt có thể quay trở lại doanh nghiệp để tiếp tục hoàn thiện. Theo tôi, đây là một vòng tuần hoàn tri thức rất quan trọng.

Trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh, đặc biệt với AI, không một chủ thể nào có thể tự mình làm tốt tất cả các khâu. Liên kết sâu giữa viện, trường và doanh nghiệp sẽ giúp tối ưu nguồn lực, tăng hiệu quả đầu tư và tạo môi trường học tập gần hơn với thực tiễn.

- Để mô hình này phát triển mạnh hơn, theo ông cần tháo gỡ những vấn đề gì về cơ chế, chính sách?

- Theo tôi, cần quan tâm ít nhất bốn vấn đề. Thứ nhất, cần có cơ chế thuận lợi hơn để chuyên gia giỏi tại doanh nghiệp tham gia đào tạo, hướng dẫn dự án, nghiên cứu và đồ án tốt nghiệp. Một kỹ sư hoặc chuyên gia công nghệ có thể mang vào lớp học những kiến thức rất mới, nhưng việc tham gia cần được tổ chức phù hợp với yêu cầu học thuật và đặc thù công việc của họ.

Thứ hai, cần khuyến khích mạnh hơn việc doanh nghiệp cùng đầu tư phòng thí nghiệm, hạ tầng nghiên cứu và các chương trình R&D trong trường đại học. Đối với công nghệ chiến lược, đầu tư thiết bị và hạ tầng rất lớn, không phải trường nào cũng có thể tự mình xây dựng đầy đủ. Chia sẻ nguồn lực giữa viện, trường và doanh nghiệp có thể giúp tăng hiệu quả đầu tư.

Thứ ba, cần xây dựng cơ chế rõ hơn cho những chương trình mà một phần quá trình học tập diễn ra tại doanh nghiệp. Việc này phải đi cùng quy định về người hướng dẫn, chuẩn đầu ra, đánh giá kết quả, bảo mật dữ liệu và sở hữu trí tuệ. Linh hoạt về địa điểm học không đồng nghĩa với giảm yêu cầu về chất lượng.

Thứ tư, cần chuyển dần cách đánh giá hiệu quả liên kết từ “đầu vào hợp tác” sang “kết quả hợp tác”.

Việt Nam đang đặt kỳ vọng rất lớn vào các ngành công nghệ chiến lược và STEM. Nhưng nguồn nhân lực cho những lĩnh vực này không thể chỉ được tạo ra bằng cách tăng chỉ tiêu tuyển sinh hoặc mở thêm ngành đào tạo.

Vấn đề quan trọng hơn là sinh viên được học trong môi trường nào và trong bốn năm đại học các em đã thực sự giải quyết những vấn đề gì.

Trường chịu trách nhiệm về chuẩn học thuật; doanh nghiệp đưa vào bài toán thực tế; viện nghiên cứu giúp chuyển tri thức thành công nghệ. Khi ba thành tố này kết nối được với nhau, liên kết đại học - doanh nghiệp mới thực sự đi vào quá trình đào tạo.

Và cuối cùng, thước đo quan trọng nhất vẫn phải là người học: sau quá trình đó, sinh viên có năng lực tốt hơn hay không, có giải quyết được vấn đề thực tế hay không và có đủ khả năng thích ứng với một thế giới công nghệ đang thay đổi rất nhanh hay không.

- Xin cảm ơn ông!