Bảo tàng từ lâu được xem là nơi lưu giữ ký ức của một vùng đất, một cộng đồng và cả dân tộc. Trong bối cảnh du lịch ngày càng đề cao trải nghiệm, bảo tàng là nguồn tài nguyên văn hóa có khả năng tạo ra sản phẩm du lịch đặc sắc, góp phần gia tăng sức hấp dẫn của điểm đến.
Làm sao để du khách quay lại với bảo tàng?
TPHCM có nhiều lợi thế để khai thác nguồn tài nguyên này. Từ lịch sử đấu tranh cách mạng, hành trình hình thành và phát triển đô thị đến văn hóa các dân tộc, mỹ thuật, trang phục và đời sống xã hội, mỗi bảo tàng đều chứa đựng những câu chuyện riêng, góp phần phác họa chiều sâu văn hóa của thành phố.
Sức hút của những câu chuyện ấy được thể hiện qua lượng khách tham quan. Theo báo cáo của Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM, trong 9 tháng đầu năm 2026, 9 bảo tàng trực thuộc Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM đón hơn 2,7 triệu lượt khách, tăng 5% so với cùng kỳ. Trong đó, khách trong nước đạt 1.881.069 lượt, tăng 0,9%. Các bảo tàng ngoài công lập cũng đón hơn 45.000 lượt khách, tăng 5% so với cùng kỳ năm 2025.
Hiện thành phố có 25 bảo tàng, gồm 14 bảo tàng công lập và 11 bảo tàng ngoài công lập. Đây là một hệ thống thiết chế văn hóa đa dạng, có khả năng hình thành nhiều sản phẩm du lịch theo chủ đề, từ lịch sử, nghệ thuật, kiến trúc, trang phục đến ẩm thực và y học cổ truyền.
Bài toán đặt ra không chỉ làm sao để có thêm người bước vào bảo tàng, mà làm thế nào để mỗi chuyến tham quan trở thành một trải nghiệm đáng nhớ, đủ sức tạo sự kết nối và thôi thúc du khách quay lại. Thực tế cho thấy, những bảo tàng tạo được sức hút thường không chỉ dựa vào giá trị hiện vật mà còn biết làm mới cách kể chuyện, tổ chức hoạt động và tương tác với công chúng.
Tại Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh, đổi mới hoạt động đã được triển khai từ những năm 2010 và duy trì liên tục qua các hình thức trưng bày chuyên đề, triển lãm ngắn ngày, giao lưu với các thế hệ, đặc biệt là giới trẻ. Những chủ đề về người chiến sĩ hôm nay, tình yêu biển đảo... được khai thác bằng nhiều hình thức thể hiện, giúp câu chuyện lịch sử không bị đóng khung trong quá khứ.
Bà Huỳnh Ngọc Vân, nguyên Giám đốc Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh, Giám đốc Bảo tàng Áo dài, cho rằng bí quyết quan trọng để bảo tàng thu hút du khách nằm ở chính sách công chúng. Bảo tàng cần xem công chúng là khách hàng với những nhu cầu, mục đích và mong đợi khác nhau, từ trẻ em, học sinh, sinh viên đến người cao tuổi và du khách quốc tế.
Khi hiểu công chúng cần gì, bảo tàng mới có thể thiết kế những hoạt động phù hợp, tạo ra sự mới mẻ trong mỗi lần tham quan. Bà Vân cho biết đã ghi nhận nhiều du khách quốc tế quay trở lại Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh nhiều lần. Điều đó cho thấy nếu biết làm mới nội dung và cách tương tác, bảo tàng hoàn toàn có thể tạo dựng mối quan hệ lâu dài với công chúng.
Cách tiếp cận này cũng được thể hiện tại Bảo tàng Áo dài. Thay vì chỉ giới thiệu lịch sử hình thành và phát triển của chiếc áo dài, bảo tàng mở rộng câu chuyện sang nhiều giá trị văn hóa phi vật thể như dân ca, quan họ, âm nhạc dân tộc, phong tục và đời sống.
Du khách đến đây không chỉ tham quan mà còn được thưởng thức biểu diễn nghệ thuật, giao lưu với nghệ nhân, tìm hiểu văn hóa Việt Nam qua những hoạt động trực tiếp. Các chương trình trải nghiệm dành cho gia đình, học sinh, sinh viên hay hoạt động văn hóa trong dịp lễ Vu Lan góp phần tạo nên một không gian mà di sản không chỉ được nhìn ngắm mà còn được cảm nhận bằng nhiều giác quan.
Cũng theo bà Huỳnh Ngọc Vân, trong điều kiện có nguồn lực, việc số hóa các câu chuyện di sản là cần thiết. Tuy nhiên, trải nghiệm trực tiếp và tương tác trực tiếp vẫn là nét đặc trưng, tạo nên sức hấp dẫn riêng của bảo tàng. Những hoạt động tưởng chừng giản dị như chơi trò chơi dân gian, cùng tham gia biểu diễn hay giao lưu văn hóa có thể mang đến cảm xúc mà việc tiếp nhận thông tin qua màn hình khó thay thế.
Đổi mới để di sản trở thành sản phẩm du lịch
Từ góc nhìn của người hoạt động trong lĩnh vực sáng tạo văn hóa, Ths. nhà thiết kế Lê Sĩ Hoàng, người sáng lập Bảo tàng Áo dài, cho rằng bảo tàng không thể chỉ là nơi lưu giữ những gì đã qua mà phải trở thành không gian để di sản tiếp tục sống, đối thoại với hiện tại và truyền cảm hứng cho tương lai.
Từng đưa áo dài Việt Nam đến hơn 20 quốc gia và có cơ hội tham quan nhiều bảo tàng trên thế giới, ông Lê Sĩ Hoàng nhận định sức hấp dẫn của một bảo tàng không chỉ được đo bằng số lượng hiện vật quý, quy mô kiến trúc hay mức độ hiện đại của công nghệ. Điều quan trọng hơn là những giá trị tri thức, cảm xúc và ký ức văn hóa mà du khách mang theo khi rời khỏi bảo tàng.
Để tạo sức hút với công chúng trong nước và quốc tế, ông đề xuất đổi mới toàn diện trên 12 phương diện: tư duy, ngôn ngữ trưng bày, trải nghiệm, thuyết minh, công nghệ, chương trình, dịch vụ, sản phẩm, chính sách vé, kết nối du lịch, quản trị và quan hệ cộng đồng.
Những yêu cầu này cho thấy phát triển du lịch bảo tàng không đơn giản là bổ sung màn hình tương tác, ứng dụng công nghệ hay tổ chức thêm vài hoạt động trải nghiệm. Đó phải là quá trình đổi mới đồng bộ, từ cách xây dựng nội dung, kể chuyện di sản đến chất lượng dịch vụ và khả năng kết nối với hệ sinh thái du lịch.
Ở góc độ giáo dục, bà Nguyễn Đoan Trang, Hiệu trưởng Trường THCS Trần Văn Ơn, phường Tân Định, TPHCM, cho biết hằng năm, học sinh nhà trường đều có những chuyến tham quan bảo tàng theo kế hoạch học tập và trải nghiệm. Tuy nhiên, để hoạt động này thực sự phát huy hiệu quả, các bảo tàng cần tăng cường phối hợp với nhà trường, xây dựng chuyên đề phù hợp hơn với từng lứa tuổi, gắn nội dung trưng bày với chương trình học và nhu cầu khám phá của học sinh.
Đây cũng là hướng mở rộng đối tượng công chúng, đưa bảo tàng trở thành một phần của hoạt động giáo dục ngoài nhà trường, đồng thời hình thành thói quen tiếp cận và trân trọng di sản từ sớm.
