Cơn sốt ngành 'hot' và bài toán chọn nghề

Tỉnh táo chọn lựa

Khi còn là học sinh lớp 12, Trần Thanh Phương (phường Thủ Đức, TPHCM) thường xuyên nghe nhắc đến lĩnh vực vi mạch bán dẫn trên truyền hình, sách báo và mạng xã hội. Qua các phương tiện truyền thông, Phương biết đây là ngành học “hot” với nhu cầu tuyển dụng lớn, khi nhiều doanh nghiệp nước ngoài đầu tư nhà máy, mở rộng sản xuất tại TPHCM và trên cả nước.

Thu nhập của kỹ sư vi mạch cũng rất cao, có thể lên tới hơn 1 tỷ đồng mỗi năm, điều này đặc biệt hấp dẫn với người trẻ. Tuy nhiên, đam mê thực sự của nam sinh lại thuộc về lĩnh vực kinh tế, với thế mạnh về ngoại ngữ và các môn khoa học xã hội. “Trong các môn tự nhiên em học tốt nhất là Hóa học, các môn còn lại chỉ ở mức khá”, Phương chia sẻ.

Sau khi tìm hiểu kỹ thông tin từ thầy cô và bạn bè, Phương nhận ra để trở thành kỹ sư vi mạch giỏi cần kiến thức chuyên môn sâu và niềm đam mê lớn với lĩnh vực này. Ngoài ra, điểm đầu vào của các ngành liên quan đến vi mạch cũng khá cao. Từ những thực tế đó, nam sinh quyết định theo học ngành kinh tế đối ngoại, dù mức thu nhập của ngành vi mạch bán dẫn rất hấp dẫn. “Em nghĩ đây là lựa chọn phù hợp, vì lĩnh vực kinh tế thuận lợi hơn với năng lực và sở thích của bản thân”, Phương cho biết.

Theo khảo sát Future of Jobs Report 2025 của Diễn đàn Kinh tế thế giới (WEF) tại 1.000 công ty thuộc 55 nền kinh tế, nhu cầu lao động trong các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo (AI), phân tích dữ liệu lớn, vi mạch bán dẫn, an ninh mạng và phát triển phần mềm sẽ tăng mạnh trong những năm tới. Đồng thời, các ngành thiết yếu như chăm sóc sức khỏe, giáo dục, xây dựng và logistics cũng được dự báo mở rộng đáng kể quy mô việc làm.

Tuy nhiên, WEF cảnh báo gần 40% kỹ năng hiện tại của người lao động sẽ trở nên lỗi thời vào năm 2030, và khoảng 59% lực lượng lao động cần được tái đào tạo hoặc nâng cao kỹ năng để thích ứng với thị trường mới. Những con số này cho thấy vai trò quan trọng của việc học tập suốt đời, kỹ năng công nghệ và kỹ năng mềm - những yếu tố quyết định để thành công trong thế giới nghề nghiệp đang biến đổi nhanh chóng.

Trước sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ và sự thay đổi nhu cầu lao động, PGS.TS Vũ Anh Tuấn (Trường Đại học Việt Đức) cho rằng việc chọn ngành, chọn nghề cần được định hướng từ rất sớm. Hiện nay, xu hướng chọn nghề của nhiều bạn trẻ chủ yếu dựa vào thông tin từ người thân, gia đình, bạn bè và các phương tiện truyền thông. Tuy nhiên, đây là quyết định ảnh hưởng lâu dài đến cuộc đời mỗi người, vì vậy, học sinh cần hình dung rõ trong 5 năm tới mình sẽ là ai, làm gì, ở đâu để có lựa chọn đúng đắn.

PGS.TS Vũ Anh Tuấn đề xuất nguyên tắc “3x3” trong lựa chọn nghề nghiệp. Theo đó, học sinh liệt kê 3 nghề muốn theo đuổi trong 5 năm tới; với mỗi nghề xác định 3 ngành học phù hợp; mỗi ngành tiếp tục chọn 3 trường đại học tương ứng. Tổng cộng sẽ có 9 lựa chọn khả thi. Từ đó, dựa trên năng lực học tập và sở thích cá nhân để chọn phương án phù hợp nhất. Học sinh có thể duy trì 2 - 3 phương án dự phòng và theo dõi tình hình tuyển sinh để đưa ra quyết định cuối cùng.

“Cách làm này vừa tận dụng lời khuyên từ xung quanh, vừa dựa trên nội lực và khả năng của bản thân. Bên cạnh đó, việc chọn ngành, chọn trường cũng cần phù hợp với điều kiện tài chính của gia đình”, PGS.TS Vũ Anh Tuấn nhấn mạnh.

Theo ThS Trần Thị Như Quỳnh - Phó Giám đốc Trung tâm Tư vấn Tuyển sinh, Trường Đại học Văn Hiến, nhiều học sinh hiện chưa hình dung rõ tương lai của mình, dẫn đến lúng túng khi lựa chọn ngành học, cũng chính là lựa chọn nghề nghiệp. Bà Quỳnh cho rằng, việc chuyển đổi ngành học là khả thi, nhưng thường khiến sinh viên tốn kém thời gian, chi phí và có thể “lỡ nhịp” so với bạn bè cùng trang lứa. Vì vậy, lựa chọn nghề nghiệp từ sớm có ý nghĩa rất quan trọng.

ThS Quỳnh cũng khuyến nghị phụ huynh nên đóng vai trò đồng hành thay vì áp đặt: “Theo tôi, gia đình chỉ nên là người đồng hành chứ không nên là người ra quyết định cho thí sinh”. Điều này cho thấy vai trò của gia đình là định hướng, hỗ trợ, tạo điều kiện để con tự lựa chọn con đường phù hợp.

Chọn nghề trong kỷ nguyên AI

Theo ThS Từ Hữu Công (Trường Đại học Bình Dương), những năm gần đây, trí tuệ nhân tạo (AI) không còn là lĩnh vực riêng của giới công nghệ mà đã len lỏi vào hầu hết các lĩnh vực như doanh nghiệp, ngân hàng, báo chí, sản xuất và giáo dục. Công nghệ này đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong cách con người học tập, làm việc và tương tác xã hội. Tuy nhiên, đi cùng sự phát triển nhanh chóng ấy là nỗi lo của nhiều người trẻ về nguy cơ tụt hậu trước những biến đổi của thị trường lao động.

Theo khảo sát của Trường Đại học Bình Dương với 300 học sinh lớp 12 trong năm học 2024 - 2025, có 72% học sinh lo sợ chọn sai ngành vì công nghệ thay đổi quá nhanh; 64% cho rằng AI khiến cạnh tranh việc làm khốc liệt hơn; 57% lo ngại bản thân không đủ khác biệt để thích nghi trong môi trường mới. Kết quả này tương đồng với khảo sát của Nielsen Việt Nam năm 2024, trong đó gần 70% người trẻ cảm thấy áp lực vì sợ tụt hậu so với bạn bè cùng trang lứa.

Sự phát triển của AI kéo theo thay đổi trong nhu cầu nhân lực, nhưng nhiều chương trình đào tạo vẫn giữ nguyên mô hình cũ suốt 10 - 15 năm, khiến doanh nghiệp phải đào tạo lại từ đầu. Theo ThS Từ Hữu Công, cả người học và cơ sở giáo dục cần đổi mới để thích ứng với AI, đào tạo nguồn nhân lực thực sự sẵn sàng cho tương lai.

Theo ThS Từ Hữu Công, để nâng cao kiến thức và kỹ năng cho học sinh phù hợp với thị trường lao động, giáo viên cần hướng dẫn người học sử dụng AI có kiểm soát, đồng thời phát triển tư duy độc lập. Phương pháp giảng dạy cần chuyển từ truyền đạt sang khơi mở, tăng cường thảo luận, phản biện và triển khai các dự án thực tiễn. Bên cạnh đó, nhà trường cần xây dựng môi trường học tập khuyến khích sáng tạo, chú trọng đào tạo kỹ năng mềm, kỹ năng số và tăng cường liên kết với doanh nghiệp.