Chuyện người giữ tiếng chiêng giữa buôn làng

Về xã Đak Nhau, thành phố Đồng Nai trong những ngày Trung Thu, các thành viên Câu lạc bộ Tình nguyện Đom Đóm Đêm, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TPHCM có dịp gặp ông Điểu Sa Réc.

Giữa nếp nhà bình yên, những bộ cồng chiêng cổ được ông gìn giữ qua năm tháng như những mạch ký ức của người M'Nông, để rồi từ đó, những thanh âm ấy tiếp tục được truyền lại cho thế hệ trẻ.

Quê tại xã Đak Nhau (Bình Phước cũ, nay thuộc thành phố Đồng Nai), ông Điểu Sa Réc, 60 tuổi, gắn bó với vùng đất này từ sau ngày đất nước thống nhất và từng đảm nhiệm nhiều vị trí công tác tại địa phương, trong đó có Bí thư Xã đoàn Đak Nhau.

Năm 1990, ông học sĩ quan quân đội tại Quân khu 7, sau đó trở về công tác tại địa phương và nghỉ hưu năm 2020. Hai năm sau, ông được tín nhiệm giữ chức Bí thư Chi bộ thôn Đắk Liên.

Sinh ra và lớn lên trên mảnh đất giàu truyền thống kháng chiến, những câu chuyện về thế hệ cha mẹ từng tham gia du kích, dân công tải đạn đã bồi đắp trong ông tình yêu sâu sắc với quê hương. Nhưng bên cạnh ký ức về những năm tháng chiến tranh, ông Điểu Sa Réc còn dành nhiều tâm huyết cho việc gìn giữ những giá trị văn hóa của cộng đồng M'Nông.

Gìn giữ những “báu vật” của buôn làng

Giữa gian nhà chính, những bộ cồng chiêng cổ được ông Điểu Sa Réc trang trọng đặt ở vị trí dễ nhìn. Với ông, đó không đơn thuần là những nhạc cụ truyền thống mà còn là những “báu vật” lưu giữ ký ức của cộng đồng.

Trong số đó có bộ chiêng do ông cố nội để lại. Thời chiến tranh, để tránh bom đạn, bộ chiêng từng được gia đình đem giấu dưới lòng sông, khe suối. Mãi đến sau năm 1975, những chiếc chiêng mới được tìm thấy và mang trở về.

Có những bộ chiêng cổ từng mang giá trị trao đổi tương đương một con voi khỏe. Để tiếp tục gìn giữ những thanh âm nguyên bản, ông còn dành 120 triệu đồng tiền tiết kiệm của bản thân để mua thêm một bộ chiêng quý về trưng bày.

Theo ông Điểu Sa Réc, kỹ thuật chế tác ngày nay khó tạo ra được độ vang, độ trầm hùng như những chiếc chiêng nguyên bản đã tồn tại qua nhiều thế kỷ. Vì vậy, mỗi bộ chiêng cổ không chỉ có giá trị vật chất mà còn mang theo câu chuyện về lịch sử, đời sống và văn hóa của cộng đồng.

Ký ức về cồng chiêng của ông bắt đầu từ năm 9 tuổi. Ban ngày lên nương rẫy, ban đêm buôn làng quây quần bên ché rượu cần, cậu bé Điểu Sa Réc khi ấy tự mày mò quan sát, học cách gõ theo nhịp điệu của những người đi trước.

Với đồng bào M'Nông, cồng chiêng là thanh âm không thể thiếu trong lễ ăn lúa mới, lễ đâm trâu hay những dịp hội hè. Tiếng chiêng gắn với đời sống cộng đồng và trở thành một phần ký ức văn hóa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Thế nhưng, không gian văn hóa ấy đang đứng trước nguy cơ mai một. Sự phát triển của các phương tiện giải trí hiện đại khiến thanh niên trong buôn dần xa rời những nhạc cụ truyền thống. Trong khi đó, việc duy trì các lớp truyền dạy cồng chiêng cũng gặp nhiều rào cản, trong đó có kinh phí hỗ trợ nghệ nhân.

Theo ông Điểu Sa Réc, nếu không có người tiếp nối, những thanh âm từng gắn bó với đời sống buôn làng sẽ ngày càng thưa vắng.

Để người trẻ chạm vào văn hóa truyền thống

Chuyến đi của CLB Tình nguyện Đom Đóm Đêm không chỉ dừng ở việc nghe kể. Các thành viên còn có dịp trực tiếp chạm vào những chiếc chiêng và học cách đánh theo hướng dẫn của ông Điểu Sa Réc.

Với Lan Anh, đây là lần đầu tiên bạn được trực tiếp trải nghiệm văn hóa cồng chiêng. Sau buổi trải nghiệm, Lan Anh cho biết bản thân cảm thấy xúc động khi được tiếp xúc gần hơn với một giá trị văn hóa mà trước đó chỉ biết qua sách vở, hình ảnh.

“Khi được chạm vào cồng chiêng và được trực tiếp lắng nghe những thanh âm đó, chúng ta sẽ có nhiều hơn những rung cảm với các giá trị truyền thống dân tộc”, Lan Anh chia sẻ.

Với ông Điểu Sa Réc, việc gìn giữ cồng chiêng không chỉ là bảo quản những bộ chiêng cổ hay duy trì một cách đánh chiêng. Quan trọng hơn là giúp thế hệ trẻ hiểu được giá trị của những thanh âm đã đồng hành cùng cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Câu chuyện của người nguyên Bí thư Chi bộ thôn Đắk Liên vì thế không chỉ là câu chuyện về một người giữ nhạc cụ truyền thống. Đó còn là câu chuyện về cách một cá nhân gìn giữ ký ức văn hóa của cộng đồng và tìm cách truyền lại những giá trị ấy cho thế hệ sau.

“Mỗi dân tộc đều có văn hóa riêng. Nếu dân tộc mình không giữ gìn được cồng chiêng thì mất gốc, mất dân tộc. Mình học cái của nước ngoài được thì cái bản sắc Việt Nam mình cũng phải học”, ông Điểu Sa Réc nhắn nhủ thế hệ trẻ.

Dưới nếp nhà gỗ bình yên, tiếng chiêng vẫn đều đặn vang lên. Từ những thanh âm tưởng như đã quen thuộc với buôn làng, câu chuyện của ông Điểu Sa Réc gợi nhắc rằng để văn hóa có thể tiếp tục sống trong đời sống hiện đại, điều quan trọng không chỉ là giữ lại những hiện vật, mà còn phải giữ được người nghe, người hiểu và người tiếp nối.