Luật Tài nguyên nước năm 2023, có hiệu lực từ 1/7/2024, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy quản lý tài nguyên nước tại Việt Nam. Trọng tâm Luật không còn chỉ là cấp phép khai thác, sử dụng mà hướng tới quản trị tổng hợp theo lưu vực sông, điều hòa, phân phối nguồn nước giữa các ngành, địa phương và chủ động ứng phó với nguy cơ thiếu nước.
Theo số liệu được dẫn tại tham luận của Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia, khoảng 60% lượng nước của Việt Nam đến từ ngoài lãnh thổ; riêng lưu vực sông Cửu Long, tỷ lệ này gần 95%. Trong khi đó, nước mặt chiếm tới 96,5% lượng nước khai thác và nông nghiệp sử dụng khoảng 86% tổng lượng nước của các ngành.
Những con số trên cho thấy thách thức không đơn thuần nằm ở tổng lượng tài nguyên nước, mà còn ở khả năng chủ động kiểm soát, tích trữ và phân phối nguồn nước theo không gian, thời gian và mục đích sử dụng.
Theo GS. Nguyễn Quốc Dũng, Hội Đập lớn và Phát triển nguồn nước Việt Nam, ứng dụng khoa học công nghệ, trí tuệ nhân tạo (AI) không còn là lựa chọn, mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc nhằm nâng cao hiệu quả vận hành hồ chứa, liên hồ chứa và khai thác bền vững tài nguyên nước.
Mặc dù Việt Nam đã từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý, quá trình thể chế hóa chính sách còn chậm, cơ chế quản lý hồ thủy lợi và thủy điện trên cùng lưu vực sông vẫn thiếu đồng bộ.
Hiện chỉ khoảng 17% hồ chứa được trang bị thiết bị khí tượng thủy văn chuyên dùng tự động. Dữ liệu còn phân tán, thiếu chuẩn kết nối thống nhất, trong khi năng lực ứng dụng công nghệ và hệ thống quy chuẩn kỹ thuật chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn.
Trước những hạn chế trên, GS. Nguyễn Quốc Dũng đề xuất chuyển từ nghiên cứu theo thế mạnh từng đơn vị sang giải quyết “bài toán thực địa” của từng lưu vực sông; đồng thời cần có cơ chế cấp kinh phí thường xuyên để duy trì cập nhật dữ liệu, bảo trì và nâng cấp mô hình sau khi kết thúc đề tài, dự án, tránh lãng phí nguồn lực nghiên cứu.
“Hạ tầng số quốc gia và hệ thống hỗ trợ ra quyết định (DSS) nên phát triển thống nhất. Theo đó, hệ thống DSS và bản sao số (Digital Twin) sẽ được xây dựng để dùng chung cho vận hành hồ chứa, liên hồ chứa, kết nối với hệ sinh thái số ngành nước. Các chủ hồ thủy lợi, thủy điện phải chia sẻ dữ liệu quan trắc thời gian thực về trung tâm điều hành lưu vực sông, khắc phục tình trạng chia cắt thông tin giữa các ngành”, ông cho biết.
Hệ thống DSS cần tích hợp dữ liệu quan trắc, dự báo khí tượng thủy văn, viễn thám và bản đồ rủi ro hạ du; ứng dụng AI mô phỏng ngập lụt, hỗ trợ xả nước trước để đón lũ và điều phối liên hồ chứa linh hoạt. Song song đó, xây dựng bản đồ ngập lụt động nhằm xác định phạm vi, độ sâu ngập và nguy cơ thiệt hại, phục vụ cảnh báo, sơ tán dân và ứng phó khẩn cấp.
GS. Dũng kiến nghị xây dựng bộ quy chuẩn quốc gia thống nhất về an toàn đập và hệ thống quan trắc khí tượng thủy văn, áp dụng cho cả hồ thủy điện và thủy lợi; đồng thời ban hành định mức kinh tế - kỹ thuật đối với dịch vụ DSS, tạo cơ sở thuê hạ tầng công nghệ và chuyên gia, thúc đẩy xã hội hóa.
Một nội dung quan trọng khác là nâng cao năng lực và đổi mới mô hình quản trị. Cán bộ quản lý, nhân viên vận hành cần được đào tạo thực hành trên mô hình số, công cụ mô phỏng tình huống khẩn cấp. Cùng với đó, tăng cường vai trò tư vấn, phản biện độc lập của các tổ chức xã hội - nghề nghiệp trong thẩm định an toàn đập, đánh giá quy trình vận hành và kiểm định hệ thống DSS.
