Tạo cú hích trong nghiên cứu
Nghị định 179/2026/NĐ-CP (Nghị định 179) ngày 20/5 của Chính phủ quy định chính sách học bổng cho người học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược nhận được sự quan tâm của các nhà giáo, nhà nghiên cứu. Trong các nhóm ngành được hỗ trợ học bổng, ngành công nghệ thông tin (CNTT) được chuyên gia đánh giá sẽ tạo ra làn gió mới khi đội ngũ nhân lực sẽ được thúc đẩy nghiên cứu, phát triển công nghệ.
Theo TS Nguyễn Đăng Trị - Phó Trưởng Khoa, Khoa Công nghệ thông tin, Trường Đại học Gia Định (TPHCM), trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn, điện toán đám mây và chuyển đổi số đang làm thay đổi toàn diện nền kinh tế xã hội, việc Chính phủ ban hành chính sách học bổng theo Nghị định 179 trong đó có nhóm ngành CNTT có ý nghĩa rất lớn đối với tương lai phát triển quốc gia.
Theo số liệu của Bộ Khoa học và Công nghệ Năm 2024, Việt Nam cần đến 500.000 lao động CNTT, trong khi nguồn cung chỉ đáp ứng được khoảng 300.000 người, tạo ra mức thiếu hụt lên tới 200.000 nhân lực.
TS Trị cho rằng, những con số này cho thấy nhu cầu cấp bách về một chính sách đủ mạnh để giải bài toán nhân lực, và Nghị định 179 ra đời như một lời giải chiến lược cho vấn đề này. Chính sách có ý nghĩa tạo công bằng cơ hội trong tiếp cận giáo dục công nghệ cao.
Ông nhìn nhận, nhiều sinh viên có năng lực nhưng điều kiện kinh tế hạn chế khó theo đuổi các ngành kỹ thuật và công nghệ vốn đòi hỏi chi phí học tập, nghiên cứu và thực hành lớn. Học bổng sẽ giúp mở rộng cơ hội phát triển tài năng công nghệ trên phạm vi toàn quốc, kể cả ở các địa phương.
Về chất lượng, theo TS Trị, tác động lớn nhất của chính sách là tạo điều kiện để sinh viên tập trung vào học tập, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo thay vì quá áp lực về tài chính. Ông nhận định, các ngành công nghệ hiện nay đòi hỏi khả năng học tập liên tục, thực hành nghiên cứu và cập nhật công nghệ mới. Khi được hỗ trợ tốt hơn, sinh viên sẽ có cơ hội tham gia các dự án nghiên cứu, phát triển sản phẩm AI, công nghệ số và tiếp cận môi trường đào tạo chất lượng cao hơn.
"Ngoài ra, trong bối cảnh AI đang thay đổi cấu trúc việc làm toàn cầu, việc đầu tư cho ngành CNTT còn giúp Việt Nam chuyển từ vị thế “gia công công nghệ” sang chủ động sáng tạo công nghệ. Đây là điều rất quan trọng để xây dựng hệ sinh thái AI 'Make in Vietnam', thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia và phát triển kinh tế tri thức", TS Trị nói.
Cần đa dạng chính sách học bổng
Nghị định 179 đặt tiêu chí học bổng dựa trên năng lực và thành tích học tập là cần thiết nhằm phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho các ngành chiến lược. Tuy nhiên, TS Trị cho rằng nếu chỉ tập trung vào điểm số đầu vào hoặc thành tích học tập thuần túy thì có thể chưa phản ánh đầy đủ tiềm năng và nhu cầu thực tế của người học, đặc biệt trong lĩnh vực CNTT và AI là nơi sáng tạo, tư duy giải quyết vấn đề và khả năng tự học rất quan trọng.
Để chính sách triển khai hiệu quả, TS Trị cho rằng, Bộ GD&ĐT nên xây dựng cơ chế xét học bổng theo hướng đa chiều hơn thay vì chỉ dựa vào điểm số hoặc GPA. Ngoài năng lực học tập, có thể xem xét thêm các yếu tố như năng lực nghiên cứu, sản phẩm công nghệ, dự án cá nhân, thành tích đổi mới sáng tạo, khả năng tham gia hoạt động khoa học và công nghệ hoặc tiềm năng phát triển trong các lĩnh vực chiến lược như AI, dữ liệu lớn, bán dẫn hay an ninh mạng.
Bên cạnh đó, ông cho rằng cần quan tâm nhiều hơn đến yếu tố hoàn cảnh và cơ hội tiếp cận giáo dục. Có nhiều học sinh ở địa phương khó khăn, điều kiện học tập hạn chế nhưng có tư duy rất tốt và tiềm năng lớn trong công nghệ. Nếu chỉ cạnh tranh bằng điểm số tuyệt đối với học sinh ở các đô thị lớn thì các em sẽ bất lợi. Vì vậy, chính sách nên có cơ chế ưu tiên hoặc cộng điểm cho nhóm học sinh có hoàn cảnh khó khăn nhưng thể hiện rõ năng lực và động lực học tập.
Ngoài tiêu chí đầu vào, TS Trị nhận định, cần có cơ chế đánh giá trong quá trình học để bảo đảm học bổng phát huy hiệu quả thực chất. Ví dụ, sinh viên có thể được tiếp tục nhận học bổng nếu duy trì kết quả học tập tốt, tham gia nghiên cứu, dự án công nghệ hoặc đóng góp đổi mới sáng tạo. Cách tiếp cận này sẽ khuyến khích người học phát triển liên tục thay vì chỉ tập trung vào thành tích ban đầu.
“Chính sách nên được mở rộng theo hướng phát hiện và nuôi dưỡng tài năng công nghệ thay vì chỉ thưởng cho người điểm cao. Trong thời đại AI, nhiều năng lực quan trọng như sáng tạo, tư duy hệ thống, khả năng tự học và năng lực tạo ra sản phẩm thực tế đôi khi còn quan trọng hơn việc học thuộc hay thi cử. Nếu thiết kế tiêu chí phù hợp, học bổng sẽ không chỉ hỗ trợ đúng người có nhu cầu mà còn giúp Việt Nam phát hiện được nhiều tài năng công nghệ thực sự cho tương lai”, TS Trị nói.
Đồng quan điểm, ThS Từ Hữu Công (Trường Đại học Bình Dương) cho rằng, việc ưu tiên người học có thành tích cao là cần thiết, bởi đây là chính sách dành cho nguồn nhân lực chiến lược quốc gia. Tuy nhiên, nếu chỉ dựa chủ yếu vào điểm số hay thành tích đầu vào thì chưa đủ.
Ông nhìn nhận, thực tế cho thấy, điểm cao chưa chắc đồng nghĩa với năng lực nghiên cứu lâu dài hay sự gắn bó với ngành. Có những học sinh đạt thành tích rất tốt nhưng chọn ngành theo xu hướng. Ngược lại, nhiều em có hoàn cảnh khó khăn nhưng lại có đam mê khoa học, năng lực tự học và ý chí theo đuổi nghiên cứu rất bền bỉ.
"Do đó, Bộ GD&ĐT cần mở rộng tiêu chí xét học bổng theo hướng đa chiều thay vì chỉ dựa vào điểm số đầu vào. Bởi thực tế, nhân lực chiến lược cho quốc gia không chỉ cần người học giỏi, mà cần những người có tiềm năng nghiên cứu, tư duy sáng tạo và khả năng theo đuổi khoa học lâu dài", ThS Công nói.
