Những điều khoản gắn với đời sống bản làng
Ở những bản vùng cao, giá trị văn hóa không chỉ được gìn giữ qua lễ hội, phong tục truyền thống mà còn thể hiện trong cách người dân ứng xử, giúp đỡ nhau trong cuộc sống. Việc xây dựng những quy ước phù hợp với cộng đồng vì thế có ý nghĩa trong duy trì tình làng nghĩa xóm, phát huy nét đẹp văn hóa và từng bước thay đổi những tập quán không còn phù hợp.
Tại xã Chiềng Sinh, tỉnh Điện Biên, những nội dung ấy được cụ thể hóa trong quy ước của các bản, ví dụ như: Che Phai, Ta Cơn... Bên cạnh trách nhiệm chấp hành pháp luật, các quy ước hướng tới xây dựng nếp sống văn minh, giữ gìn bản sắc dân tộc, phát triển kinh tế, khuyến học và bảo vệ môi trường.
Ở các bản, quy ước là đề cao vai trò tự quản, trách nhiệm của từng gia đình đối với cộng đồng. Từ việc tham gia xây dựng công trình công cộng, giữ gìn vệ sinh đến ứng xử trong cưới hỏi, tang lễ đều được đưa vào những chuẩn mực chung của bản.
Tinh thần đoàn kết, tương trợ cũng được thể hiện rõ. Các hộ gia đình được khuyến khích giúp đỡ nhau phát triển sản xuất, hỗ trợ người gặp khó khăn, chăm lo người già neo đơn, trẻ mồ côi và cùng khắc phục hậu quả thiên tai.
Một nội dung đáng chú ý khác là phát triển giáo dục. Qua làm việc, các bản xác định trách nhiệm đưa trẻ đến trường đúng độ tuổi, không để học sinh bỏ học; khuyến khích khuyến học, khuyến tài, động viên học sinh có thành tích tốt và hỗ trợ trẻ em có hoàn cảnh khó khăn tiếp tục học tập.
Việc đưa khuyến học vào quy ước cộng đồng cho thấy giáo dục không chỉ là trách nhiệm của nhà trường. Gia đình và bản làng cũng có vai trò trong tạo điều kiện để trẻ em được học tập, phát triển.
Giữ bản sắc, xây dựng nếp sống văn minh
Trong đời sống đồng bào các dân tộc, phong tục, tập quán là một phần quan trọng tạo nên bản sắc của mỗi cộng đồng. Tuy nhiên, cùng với gìn giữ những giá trị tốt đẹp, yêu cầu đặt ra là từng bước loại bỏ hủ tục, xây dựng nếp sống phù hợp với điều kiện phát triển hiện nay.
Tại các bản, nội dung xây dựng gia đình văn hóa được gắn với trách nhiệm của từng thành viên. Các quy ước đề cao sự quan tâm, chăm sóc lẫn nhau, bình đẳng giới, phòng chống bạo lực gia đình và giáo dục con em.
Đối với việc cưới, các bản hướng tới tổ chức tiết kiệm, tránh phô trương, lãng phí; đồng thời xác định yêu cầu không tảo hôn, không kết hôn cận huyết thống và không ép gả.
Việc đưa những chuẩn mực về hôn nhân vào quy ước giúp cộng đồng có thêm cơ sở vận động các gia đình, thanh thiếu niên nâng cao nhận thức, tôn trọng quyền kết hôn và chấp hành quy định pháp luật.
Ở góc nhìn người dân, ông Lò Văn Sơn nhấn mạnh việc gìn giữ phong tục tốt đẹp cần đi đôi với thay đổi những tập quán không còn phù hợp, nhất là trong cưới hỏi, tang lễ. Khi cộng đồng cùng thống nhất thực hiện quy ước, việc vận động xây dựng nếp sống văn minh sẽ có thêm thuận lợi.
Trong việc tang, các bản đề cao tinh thần tương trợ, trách nhiệm của các tổ chức đoàn thể và cộng đồng đối với gia đình có người qua đời. Việc tổ chức tang lễ chu đáo, tiết kiệm, hạn chế những hình thức cúng lễ tốn kém cũng được xác định là nội dung xây dựng nếp sống văn minh.
Không dừng ở cưới hỏi, tang lễ, các quy ước còn quan tâm đến môi trường sống. Người dân được vận động không xả rác, nước thải bừa bãi, giữ gìn đường làng, bảo vệ công trình công cộng, không thả rông gia súc trong khu dân cư và tham gia bảo vệ rừng.
Từ những việc cụ thể ấy, xây dựng đời sống văn hóa không chỉ gắn với hoạt động văn nghệ, lễ hội mà còn thể hiện qua cách người dân ứng xử với nhau và với môi trường sống chung.
Phát huy vai trò cộng đồng trong xây dựng đời sống văn hóa
Sau sắp xếp đơn vị hành chính, xã Chiềng Sinh được hình thành trên cơ sở hợp nhất bốn xã Nà Sáy, Chiềng Sinh, Mường Thín và Mường Khong. Địa phương có 19 bản, với 15.567 người thuộc 10 dân tộc cùng sinh sống, trong đó đồng bào Thái chiếm hơn 90%.
Địa bàn rộng, dân cư phân bố không đồng đều đặt ra yêu cầu tăng cường tuyên truyền, vận động, đồng thời phát huy vai trò của cộng đồng trong gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống.
Việc duy trì các quy ước bản làng là một kênh để đưa chuẩn mực ứng xử, quy định pháp luật và nội dung xây dựng đời sống văn hóa đến gần người dân.
Trong công tác thông tin, tuyên truyền, xã Chiềng Sinh sử dụng nhiều hình thức như hệ thống truyền thanh cơ sở, trang thông tin điện tử và các nền tảng mạng xã hội. Chính quyền địa phương cũng duy trì việc nắm bắt tình hình, tiếp nhận phản ánh từ cơ sở, phối hợp với Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể trong vận động nhân dân.
Tuy nhiên, hiệu quả của quy ước không chỉ nằm ở những điều khoản được xây dựng. Quan trọng hơn là người dân hiểu, đồng thuận và tự giác thực hiện trong sinh hoạt hằng ngày.
Từ góc độ gia đình, bà Lường Thị Thơm cho rằng việc xây dựng bản làng văn hóa cần bắt đầu từ ý thức của mỗi người. Người lớn gương mẫu trong ứng xử, giữ gìn vệ sinh, đoàn kết với hàng xóm sẽ góp phần hình thành thói quen tốt cho con cháu.
Chính vì vậy, việc phát huy vai trò của trưởng bản, người có uy tín, các tổ chức đoàn thể và từng hộ gia đình có ý nghĩa quan trọng. Khi những quy định chung được gắn với công việc cụ thể, từ giữ vệ sinh môi trường, chăm lo việc học của trẻ đến tổ chức cưới hỏi, tang lễ tiết kiệm, các giá trị văn hóa mới có điều kiện đi vào đời sống bền vững.
Đối với Chiềng Sinh, phát huy giá trị những quy ước ấy không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa các dân tộc mà còn tạo nền tảng xây dựng cộng đồng đoàn kết, văn minh, gắn phát triển văn hóa với nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.
