Khi trí tuệ nhân tạo (AI) có thể hỗ trợ học sinh tìm ý, lập dàn ý, chỉnh sửa câu chữ, thậm chí tạo ra một bài văn hoàn chỉnh trong thời gian ngắn, việc đánh giá năng lực viết của học sinh cũng cần thay đổi.
Đánh giá năng lực, không chỉ đánh giá sản phẩm
Trong dạy học Ngữ văn, giáo viên thường đánh giá bài viết dựa trên nội dung, lập luận, dẫn chứng, diễn đạt và sự sáng tạo. Những tiêu chí này vẫn cần thiết, nhưng khi AI ngày càng phổ biến, chỉ nhìn vào sản phẩm cuối cùng có thể chưa phản ánh đầy đủ năng lực của học sinh.
Thực tế, AI có thể tạo ra những bài văn có bố cục chặt chẽ, lập luận tương đối rõ ràng và câu chữ trôi chảy. Vì vậy, một bài viết ít lỗi chưa chắc đồng nghĩa với việc học sinh đã tự mình thực hiện đầy đủ quá trình tư duy.
Từ góc độ giảng dạy Ngữ văn tại Trường Phổ thông iSchool Long Xuyên (An Giang), tôi cho rằng giáo viên không nên chỉ tập trung tìm cách phát hiện học sinh có sử dụng AI hay không. Điều quan trọng hơn là các em có hiểu và làm chủ nội dung đã viết hay không.
Chẳng hạn, khi học sinh sử dụng AI để tham khảo cách triển khai một luận điểm, giáo viên có thể yêu cầu các em giải thích lý do lựa chọn dẫn chứng, giải thích một luận điểm hoặc đề nghị viết lại đoạn văn theo góc nhìn khác. Qua đó, năng lực thực sự của người học sẽ bộc lộ rõ hơn. Khả năng giải thích, bảo vệ và điều chỉnh bài viết cũng cho thấy mức độ làm chủ nội dung, khác với việc sao chép gần như nguyên văn câu trả lời do công cụ tạo ra.
Điều này đặc biệt quan trọng với những bài nghị luận xã hội. AI có thể tạo bài viết về lối sống xanh, trách nhiệm của người trẻ hay tác động của mạng xã hội với đầy đủ mở bài, thân bài và kết luận. Tuy nhiên, nếu chưa thực sự hiểu nội dung, học sinh có thể gặp khó khăn khi được hỏi về lý do chọn dẫn chứng hoặc mức độ đồng tình với quan điểm trong bài.
Theo dõi quá trình hình thành bài viết
Theo tôi, giáo viên cần quan tâm nhiều hơn đến quá trình học sinh hình thành bài viết, thay vì chỉ đánh giá sản phẩm cuối cùng. Điều này không đồng nghĩa với việc tăng thêm hồ sơ hay khiến mỗi bài văn trở thành một dự án phức tạp. Ngay trong tiết học bình thường, giáo viên vẫn có thể thực hiện những cách làm đơn giản.
Ví dụ, trước khi viết bài nghị luận, học sinh có thể dành vài phút xác định vấn đề, ghi nhanh ba ý chính và lựa chọn dẫn chứng dự kiến sử dụng. Sau khi hoàn thành bản nháp, các em đánh dấu một đoạn chưa hài lòng, giải thích điều cần sửa. Khi nộp bài cuối cùng, học sinh nêu ngắn gọn những thay đổi quan trọng so với ý tưởng ban đầu.
Những thao tác nhỏ này giúp giáo viên nhìn thấy được hành trình từ ý tưởng đến văn bản, đồng thời tạo cơ hội để học sinh nhìn lại điểm mạnh, hạn chế và chủ động cải thiện kỹ năng viết.
Tôi đặc biệt quan tâm đến bản nháp, bởi đây thường là nơi thể hiện khá rõ suy nghĩ của học sinh. Một câu văn còn vụng nhưng chứa đựng góc nhìn riêng đôi khi đáng quý hơn cách diễn đạt bóng bẩy nhưng chung chung.
Điều quan trọng là giáo viên giúp học sinh nhận ra được mình đang thiếu gì, sửa như thế nào và vì sao phải sửa. Khi đó, việc chấm bài không chỉ nhằm xác định điểm số mà còn giúp học sinh hiểu cách viết tốt hơn. Cách tiếp cận này phù hợp với đặc trưng môn Ngữ văn, bởi viết là quá trình liên tục suy nghĩ, lựa chọn và chỉnh sửa.
Hướng dẫn học sinh sử dụng AI có trách nhiệm
Trong môi trường giáo dục có điều kiện tiếp cận công nghệ như Trường Phổ thông iSchool Long Xuyên, việc hướng dẫn học sinh sử dụng AI một cách phù hợp là cần thiết. Thay vì cấm hoàn toàn, giáo viên có thể quy định rõ những công đoạn được phép sử dụng công cụ hỗ trợ và những phần học sinh cần tự thực hiện.
Ví dụ, học sinh có thể yêu cầu AI đưa ra một số cách triển khai vấn đề để tham khảo, nhưng phải tự lựa chọn luận điểm và xây dựng dàn ý của mình. Các em có thể nhờ công cụ chỉ ra câu văn dài hoặc thiếu rõ ràng, nhưng phải tự quyết định có sửa hay không và giải thích được lý do.
Tôi cho rằng, khi công nghệ trở thành một phần của quá trình học tập, điều giáo viên cần đánh giá không chỉ là sản phẩm mà còn là năng lực sử dụng công nghệ có ý thức, có chọn lọc và có trách nhiệm.
Giữ tiếng nói riêng trong mỗi bài văn
Một vấn đề khác cần được quan tâm là tiêu chí chấm bài. Nếu quá chú trọng sự trôi chảy, bố cục đầy đủ và cách diễn đạt khuôn mẫu, giáo viên có thể vô tình khiến học sinh chạy theo những bài văn hoàn thiện sẵn, thay vì mạnh dạn thể hiện suy nghĩ của mình.
Trong khi đó, giá trị của bài viết nhiều khi nằm ở trải nghiệm chân thực, cách liên hệ gần gũi hoặc chính kiến được lý giải thuyết phục.
Bởi vậy, khi xây dựng Rubric chấm bài, giáo viên cần chú trọng chất lượng lập luận, tính phù hợp và xác thực của dẫn chứng, khả năng kết nối vấn đề với đời sống, sự nhất quán của quan điểm và dấu ấn cá nhân trong cách diễn đạt.
Một bài văn không nhất thiết phải có câu chữ bay bổng mới thể hiện được năng lực. Đôi khi, một góc nhìn chân thành hoặc một ý kiến khác biệt nhưng có lý lẽ rõ ràng đã cho thấy học sinh thực sự suy nghĩ về vấn đề. Giáo viên cần tạo điều kiện để những tiếng nói ấy được thể hiện, thay vì đưa mọi bài viết về cùng một khuôn mẫu.
Theo tôi, trong thời đại AI, điều quan trọng là cần giúp học sinh sử dụng công cụ đúng mục đích, có chọn lọc và có trách nhiệm. Sau tất cả những hỗ trợ của công nghệ, bài viết vẫn cần mang tiếng nói của chính các em. Và để nhận ra tiếng nói ấy, giáo viên không thể chỉ nhìn vào trang viết cuối cùng.
