Trí tuệ cảm xúc (EQ) và kỹ năng mềm của trẻ mầm non, tiểu học là chủ đề được nhiều người quan tâm tại buổi tọa đàm “Nuôi dưỡng em bé lành mạnh và hạnh phúc”. Từ những tình huống quen thuộc trong gia đình và trường học, chương trình gợi ý cách giúp trẻ nhận diện cảm xúc, vượt qua khó khăn và phát triển lành mạnh, hạnh phúc.
Khi con buồn, cha mẹ hãy lắng nghe trước
Với 15 năm nghiên cứu, giảng dạy về Tâm lý học và Công tác xã hội, TS. Nguyễn Thị Mai Hương nhấn mạnh vai trò của cảm giác an toàn đối với sự phát triển cảm xúc của trẻ. Theo chuyên gia, những thay đổi trong môi trường sống và học tập có thể tạo áp lực đáng kể, nhất là với trẻ nhỏ chưa đủ khả năng thích nghi.
Tại chương trình, một tình huống được đặt ra: Con không có bạn chơi cùng, hay bị trêu chọc, thậm chí không muốn đến trường thì cha mẹ nên làm gì? Theo chuyên gia, điều quan trọng trước tiên là lắng nghe và tạo điều kiện để con chia sẻ, thay vì vội yêu cầu con phải mạnh mẽ hay tự giải quyết mọi chuyện.
Những dấu hiệu như thu mình, né tránh giao tiếp, cho rằng không ai muốn chơi cùng hoặc liên tục từ chối đến trường cần được người lớn quan sát và tìm hiểu. Cha mẹ có thể bắt đầu bằng những câu hỏi gần gũi như: “Hôm nay con cảm thấy thế nào?”, “Điều gì khiến con buồn?”. Nhờ vậy, trẻ được gọi tên cảm xúc, diễn đạt trải nghiệm và cảm nhận rằng mình có một điểm tựa tin cậy.
Chuyên gia cũng lưu ý khi trẻ chuyển sang môi trường mới. Một em bé đã quen lớp học, thầy cô và bạn bè có thể bất an khi phải bắt đầu lại ở ngôi trường khác. Vì vậy, cha mẹ cần chuẩn bị tâm lý cho con, giúp con hình dung môi trường mới và làm quen từng bước, thay vì đặt áp lực phải thích nghi ngay.
Kết nối trước, điều chỉnh hành vi sau
Một nội dung đáng chú ý của tọa đàm là người lớn nên giúp trẻ nhận diện cảm xúc trước khi điều chỉnh hành vi. Khi bị bạn đánh hoặc trêu chọc, trẻ cần được giúp hiểu mình đang buồn, tức giận hay sợ hãi, rồi mới cùng cha mẹ tìm cách ứng phó phù hợp.
Chẳng hạn, trẻ có thể học cách nói rõ với bạn rằng mình không thích hành động đó, rời khỏi tình huống nguy hiểm hoặc tìm đến giáo viên để được hỗ trợ. Thông điệp được gợi mở là việc giơ tay tìm kiếm sự giúp đỡ cũng thể hiện lòng can đảm. Trẻ cần hiểu rằng không phải khó khăn nào cũng phải tự mình giải quyết.
Trong phần giao lưu, một phụ huynh kể về hai bé sinh đôi gần 5 tuổi: Một bé năng động, một bé rụt rè, dễ sợ hãi khi người khác nói lớn tiếng. Câu chuyện cho thấy mỗi trẻ phản ứng rất khác nhau trước cùng một tác động. Có trẻ phản ứng mạnh, nhưng cũng có trẻ im lặng, lúng túng hoặc dường như không thể trả lời khi bị quát mắng.
Thay vì vội cho rằng con nhút nhát hay bướng bỉnh, người lớn cần tìm hiểu nguyên nhân và tôn trọng sự khác biệt về tính cách, phản ứng của từng em. Giao tiếp nhẹ nhàng, lắng nghe và giúp trẻ bình tĩnh là điều cần thiết để xây dựng cảm giác an toàn.
Về phía nhà trường, giáo viên cần phối hợp với gia đình để quan sát, hỗ trợ trẻ và xây dựng môi trường học tập an toàn cả về thể chất lẫn tinh thần. Một lớp học hạnh phúc không chỉ là nơi trẻ tiếp thu kiến thức, mà còn là nơi các em được lắng nghe, tôn trọng và không phải sợ hãi khi mắc lỗi.
Nuôi dưỡng EQ từ những điều bình dị
Theo các chia sẻ tại tọa đàm, giáo dục cảm xúc không nhất thiết bắt đầu từ những chương trình phức tạp mà có thể được vun đắp qua tương tác hằng ngày. Cách cha mẹ lắng nghe, phản hồi khi con mắc lỗi, giải quyết bất đồng hay chia sẻ trải nghiệm của chính mình đều ảnh hưởng đến nhận thức và nhân cách của trẻ.
Cha mẹ có thể cùng con trò chuyện về những điều vui, buồn trong ngày, vẽ lại một trải nghiệm hoặc đóng vai để thực hành cách giải quyết tình huống. Với trẻ chưa diễn đạt tốt bằng lời, vẽ tranh hay chơi đất nặn cũng giúp các em bộc lộ cảm xúc. Những việc vừa sức như nhặt rau, rửa cốc, sắp xếp đồ chơi giúp trẻ rèn tính tự chủ và thêm tự tin.
Trẻ cũng học hỏi nhiều từ chính câu chuyện của cha mẹ. Khi người lớn kể về một lần thất bại, cách vượt qua khó khăn hay việc chủ động xin lỗi khi mắc lỗi, trẻ có thêm những hình mẫu gần gũi để tiếp nhận các giá trị như yêu thương, tôn trọng sự khác biệt và biết chịu trách nhiệm.
Nuôi dưỡng EQ không phải là yêu cầu trẻ luôn vui vẻ, ngoan ngoãn hay tránh mọi xung đột. Đó là quá trình giúp trẻ hiểu bản thân, biết tôn trọng người khác và từng bước có khả năng ứng phó với khó khăn. Sự thấu hiểu của gia đình cùng môi trường học đường an toàn chính là nền tảng để trẻ phát triển toàn diện.
