Các trường sau sáp nhập: Chọn hiệu trưởng cách nào?

Cùng với lộ trình hoàn thành sắp xếp, tinh gọn mạng lưới cơ sở giáo dục trước ngày 30/8/2026, bài toán lựa chọn người đứng đầu các nhà trường sau hợp nhất đang được đặc biệt quan tâm. Nhiều chuyên gia cho rằng, để tìm được hiệu trưởng thực sự có năng lực, dám nghĩ, dám làm và dám chịu trách nhiệm, cần nghiên cứu cơ chế thi tuyển chức danh này thay vì chỉ thực hiện theo quy trình bổ nhiệm thông thường.

Mỗi trường chỉ còn một người đứng đầu

Tại Ninh Bình, theo phương án sắp xếp mạng lưới cơ sở giáo dục công lập, từ ngày 1/7/2026, toàn tỉnh còn 1.413 trường học và trung tâm giáo dục, gồm 439 trường mầm non, 437 trường tiểu học, 422 trường THCS và trường liên cấp tiểu học - THCS, 92 trường THPT cùng 23 trung tâm giáo dục thường xuyên, giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên.

Ông Nguyễn Tiến Dũng - Giám đốc Sở GD&ĐT Ninh Bình cho biết, địa phương đã hoàn thành đợt sắp xếp thứ nhất, giảm 152 đầu mối và đang tiếp tục triển khai giai đoạn tiếp theo với mục tiêu giảm trên 50% đầu mối. Sau sắp xếp, mỗi xã, phường sẽ có một trường chính cùng các phân hiệu, điểm trường. Mỗi trường chỉ bố trí một hiệu trưởng thay vì duy trì số lượng hiệu trưởng như trước khi hợp nhất. Điều này đồng nghĩa với việc yêu cầu về năng lực quản trị và khả năng dẫn dắt của người đứng đầu sẽ cao hơn trước.

Không chỉ Ninh Bình, Hà Nội cũng đã ban hành hướng dẫn bổ nhiệm hiệu trưởng, phó hiệu trưởng sau sắp xếp trường học. Bên cạnh các quy định chung, thành phố đặt ra những tiêu chí cụ thể đối với hiệu trưởng như: có phẩm chất, uy tín, năng lực nổi trội; trình độ chuyên môn phù hợp; năng lực quản trị, khả năng quy tụ tập thể; có thành tích trong công tác quản lý, chuyên môn; được đánh giá hoàn thành tốt nhiệm vụ trở lên trong ba năm gần nhất và có triển vọng phát triển.

Theo ông Lê Tuấn Tứ, đại biểu Quốc hội khóa XIV, sau sắp xếp, quy mô quản lý của mỗi nhà trường sẽ lớn hơn, yêu cầu đối với người đứng đầu cũng cao hơn trước. Vì vậy, thành công của quá trình tinh gọn không chỉ nằm ở việc giảm đầu mối, mà phụ thuộc rất lớn vào việc lựa chọn được hiệu trưởng đủ năng lực dẫn dắt nhà trường phát triển.

Ông Tứ cho rằng, một hiệu trưởng cần hội tụ phẩm chất, năng lực quản trị, tầm nhìn chiến lược, dám nghĩ, dám làm và dám chịu trách nhiệm trước những quyết định của mình. "Hiệu trưởng là 'linh hồn' của nhà trường. Chọn đúng hiệu trưởng thì mới xây dựng được tập thể đoàn kết, tạo môi trường để giáo viên yên tâm cống hiến và học sinh được học tập trong một ngôi trường hạnh phúc" - ông Tứ nhấn mạnh, đồng thời đề xuất nghiên cứu cơ chế thi tuyển chức danh hiệu trưởng nhằm lựa chọn đúng người, bảo đảm tính cạnh tranh, công khai, minh bạch và đáp ứng yêu cầu đổi mới quản trị trường học trong giai đoạn mới.

Thi tuyển để chọn đúng người lãnh đạo

Đồng tình với đề xuất thi tuyển chức danh hiệu trưởng trường công lập, TS Nguyễn Tùng Lâm - Phó Chủ tịch Hội Tâm lý học Việt Nam, người sáng lập Trường THPT Đinh Tiên Hoàng (Hà Nội) cho rằng, đây là xu hướng tất yếu trong quá trình đổi mới quản trị giáo dục.

Theo ông, trong bối cảnh các nhà trường sau sắp xếp có quy mô lớn hơn và yêu cầu quản trị ngày càng cao, hiệu trưởng không chỉ cần năng lực quản lý mà còn phải là nhà giáo dục, nhà tâm lý, có tư duy đổi mới và khả năng thích ứng với những thay đổi của thời đại.

Tuy nhiên, để thi tuyển thực sự phát huy hiệu quả, TS Nguyễn Tùng Lâm nhấn mạnh, quy trình phải được tổ chức công khai, minh bạch và cạnh tranh. Mỗi ứng viên cần xây dựng, bảo vệ đề án phát triển nhà trường như một cam kết về tầm nhìn, mục tiêu và giải pháp quản trị nếu được giao nhiệm vụ.

Bên cạnh đó, cần mở rộng quyền tham gia đánh giá, lựa chọn của tập thể giáo viên, bởi họ là những người trực tiếp đồng hành với hiệu trưởng trong quá trình xây dựng và phát triển nhà trường, thay vì chỉ dựa vào quyết định của cơ quan quản lý.

Cùng quan điểm, TS Hoàng Ngọc Vinh - nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp (Bộ GD&ĐT) cho rằng, việc lựa chọn được hiệu trưởng giỏi mới chỉ là điều kiện cần; quan trọng hơn là phải xây dựng đội ngũ có đủ năng lực quản trị để đáp ứng yêu cầu của mô hình trường học sau sáp nhập.

Theo ông, cần sớm ban hành khung năng lực quản trị dành cho hiệu trưởng và tổ chức chương trình bồi dưỡng bắt buộc về quản trị sự thay đổi trước khi triển khai sắp xếp. Khi quy mô, cơ cấu tổ chức và phương thức vận hành nhà trường thay đổi, hiệu trưởng không thể tiếp tục quản lý theo lối hành chính truyền thống mà phải chuyển sang tư duy quản trị hiện đại.

Mô hình này cần lấy quyền tự chủ của nhà trường làm trung tâm, gắn với trách nhiệm giải trình, đồng thời trao nhiều quyền quyết định hơn cho người đứng đầu theo mô hình quản trị nhà trường dựa trên cơ sở trường học (School-Based Management - SBM) đang được nhiều quốc gia áp dụng hiệu quả. “Chỉ khi người đứng đầu được chuẩn bị đầy đủ về năng lực quản trị, việc sắp xếp trường học mới phát huy hiệu quả bền vững” - TS Hoàng Ngọc Vinh nhấn mạnh.

Dưới góc độ chính sách, bà Nguyễn Thị Việt Nga - Phó Trưởng đoàn đại biểu Quốc hội chuyên trách TP Hải Phòng, Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng, việc lựa chọn người đứng đầu các cơ sở giáo dục sau sáp nhập phải dựa trên phẩm chất, năng lực quản trị, uy tín và khả năng điều hành một đơn vị có quy mô lớn hơn, thay vì chỉ căn cứ vào thâm niên công tác hoặc đơn vị cũ.

Theo bà Nga, toàn bộ tiêu chí, quy trình và kết quả lựa chọn cần được công khai, minh bạch nhằm tạo sự đồng thuận, hạn chế tâm lý so bì, mất đoàn kết trong nội bộ.

Cùng với việc lựa chọn đội ngũ quản lý, ông Vũ Minh Đức - Cục trưởng Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục (Bộ GD&ĐT) nhấn mạnh, các địa phương cần triển khai đồng bộ việc sắp xếp mạng lưới trường học gắn với cơ cấu lại đội ngũ.

Mục tiêu là giảm biên chế quản lý và nhân viên, ưu tiên bổ sung biên chế giáo viên trực tiếp giảng dạy; đồng thời tuyển dụng đủ chỉ tiêu được giao, chủ động đặt hàng đào tạo giáo viên theo nhu cầu và tăng cường thanh tra, kiểm tra công tác tuyển dụng, sử dụng đội ngũ để bảo đảm việc sắp xếp đạt hiệu quả thực chất.