Đằng sau đó là một cuộc khủng hoảng xã hội, nơi trẻ vị thành niên vừa là nạn nhân, vừa là công cụ của tội phạm.
“Mô hình kinh doanh” lạnh lùng
Một buổi sáng đẹp trời tại Uppsala, Hugo, 14 tuổi, và Jesper, 16 tuổi, lên tàu di chuyển đến thành phố ven biển Sundsvall. Trong chiếc túi đeo ngang hông của bọn trẻ là một khẩu súng lục. Bạo lực đã nổ ra và kết thúc bằng tra tấn, đổ máu. Hugo và Jesper bị đâm vào cổ họng và phổi rồi bỏ mặc trong rừng. May mắn thay, người dân gần đó đã phát hiện và đưa cả 2 vào bệnh viện. Hai đứa trẻ đã sống sót.
Theo giả thuyết của cảnh sát, Hugo và Jesper được giao ám sát một thanh niên 21 tuổi bởi một tin nhắn ngắn gọn: “Chúng mày đã sẵn sàng giết người chưa?”.
Vụ án, được đặt tên theo địa điểm là Sundsvall, gồm 11 bản án, dành cho một nhóm tội phạm vị thành niên vì âm mưu giết người và tội danh liên quan đến vũ khí. Một người đàn ông 24 tuổi bị kết án 16 năm tù vì tội đâm Hugo và Jesper. Dư luận Thụy Điển chấn động nhưng trong bối cảnh các vụ xả súng và tấn công băng đảng diễn ra gần như hàng ngày, bi kịch này nhanh chóng bị cuốn vào dòng bạo lực rộng lớn hơn.
Vụ Sundsvall phơi bày một thực tế ngày càng đáng báo động. Trẻ em ở Thụy Điển không chỉ là nạn nhân của bạo lực băng đảng, mà còn bị các mạng lưới tội phạm biến thành công cụ thực thi tội ác.
Chiến tranh băng đảng tại Thụy Điển không phải hiện tượng mới. Nó bắt nguồn từ các băng mô tô thập niên 1990, đến các băng đường phố địa phương đầu những năm 2010. Đến nay là những mạng lưới xuyên quốc gia lỏng lẻo nhưng cực kỳ bạo lực. Tất cả đều xoay quanh nhiệm vụ cốt lõi là kiểm soát đường dây buôn bán ma túy.
Nếu trước đây các băng đảng có cấu trúc chặt chẽ, thành viên được tuyển chọn kỹ lưỡng và tuân theo “luật danh dự”, thì ngày nay, chúng hoạt động theo mô hình linh hoạt, mang tính giao dịch cao. Trong mô hình ấy, trẻ em trở thành “tài sản dùng một lần”.
Trẻ em vừa có thể tham gia vào mạng lưới buôn bán ma túy, vừa có thể chiến đấu, thậm chí là bỏ mạng. Việc lôi kéo trẻ em vào các đường dây xã hội đen này cũng chẳng hề khó khăn.
Theo cảnh sát Thụy Điển, các mạng lưới tội phạm đang áp dụng một “mô hình kinh doanh” lạnh lùng. Chúng tuyển mộ trẻ vị thành niên để mang vũ khí, nổ súng hoặc ném lựu đạn, qua đó bảo vệ các thủ lĩnh băng đảng khỏi bị truy tố.
Trẻ em dưới 15 tuổi không bị bỏ tù, còn thanh thiếu niên 15 - 17 tuổi thường thụ án trong các cơ sở chăm sóc khép kín thay vì nhà tù người lớn. Điều đó khiến chúng trở thành lựa chọn “an toàn” về mặt pháp lý cho những kẻ chủ mưu.
Tuyển mộ trong vài ngày
Mùa Hè năm 2024, một cậu bé 13 tuổi được thêm vào nhóm trò chuyện riêng tư trên ứng dụng Signal. Tin nhắn đầu tiên xuất hiện là: “Mày đã sẵn sàng giết người chưa?”.
Trong vòng vài giờ, nhóm chat tràn ngập những tên người dùng mới. Chúng trấn an, hứa hẹn về tiền bạc, cảm giác thuộc về một “gia đình”. Chúng đảm bảo rằng sau vụ xả súng, cậu bé sẽ được đưa vào một cơ sở chăm sóc đặc biệt. Tuy nhiên, song song với đó là những lời đe dọa: Nếu cầm vũ khí rồi bỏ trốn, “chúng tao sẽ tìm mày”.
Chỉ 48 giờ sau khi được thêm vào nhóm chat, cậu bé đã nổ súng. Mục tiêu bị thương nhưng sống sót. Cậu bé bị bắt nhưng vì chưa đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự nên em đã không bị kết án.
Theo các nhà điều tra, quá trình tuyển mộ thường bắt đầu từ những “hợp đồng” lan truyền trên các mạng xã hội như Snapchat, TikTok, Instagram hoặc Telegram. Cuối năm 2024, cảnh sát Thụy Điển đã yêu cầu Telegram đóng kênh Samurai Barnen với khoảng 11 nghìn thành viên. Trên kênh này, các “nhiệm vụ” giết người được đăng tải như một menu đồ ăn gồm Stockholm, Gothenburg, Malmo, thậm chí cả Đan Mạch. Tất cả đều có “mức giá”.
Các vụ tấn công được ngụy trang như “thử thách”, áp dụng kỹ thuật trò chơi hóa để giảm cảm giác sợ hãi. Video hướng dẫn bắn súng, lời khuyên “đừng nghịch cò”, thậm chí cả thuốc giảm đau opioid được cung cấp để làm tê liệt cảm xúc của trẻ em trước khi chúng bóp cò.
Một xã hội đang trả giá
Ông Salman Khan, quản lý dự án tại Fryshuset, tổ chức thanh niên lớn nhất Thụy Điển, cho biết thời gian từ lúc trẻ em tiếp xúc với người tuyển mộ đến khi thực hiện bạo lực có thể chỉ vài ngày. Mười năm trước, người tuyển mộ phải đến tận nơi để thuyết phục một đứa trẻ nhưng giờ thì chúng chỉ cần một chiếc điện thoại.
Khan và các đồng nghiệp mô tả quá trình này như một hình thức dụ dỗ tâm lý, nhắm vào những đứa trẻ từng trải qua chấn thương, lớn lên trong môi trường bất ổn, hoặc đơn giản là khao khát được công nhận. Trong thế giới mạng xã hội, nơi bạo lực được tô vẽ như con đường dẫn đến tiền bạc và danh tiếng, việc ném lựu đạn hay bắn người đã trở thành biểu tượng địa vị.
Cùng lúc, Thụy Điển, quốc gia từng tự hào về mô hình phúc lợi bình đẳng, đang chứng kiến sự gia tăng chênh lệch trong xã hội. Theo các nghiên cứu gần đây, nước này hiện có mức chênh lệch tài sản cao nhất châu Âu. Các khu ngoại ô từng được xây dựng như dự án nhà ở xã hội nay trở thành “khu vực dễ bị tổn thương”, nơi lòng tin vào chính quyền suy giảm và các cấu trúc xã hội song song hình thành.
Bà Maritha Ogilvie, nhân viên xã hội ở Stockholm, vẫn pha cà phê mỗi sáng dưới những bức ảnh con trai mình. Em Marley, 19 tuổi, bị bắn chết năm 2015 khi đang ngồi trong xe của bạn. Không liên quan đến băng đảng, không phải mục tiêu, Marley trở thành nạn nhân của một viên đạn lạc trong khu vực được xếp loại “dễ bị tổn thương”.
Vụ án chưa từng được giải quyết. Người mẹ tin rằng chính phủ đã phản ứng quá muộn và quá hời hợt.
“Nếu trẻ em không cảm thấy được xã hội yêu thương, chúng thà bị sợ hãi còn hơn. Bạo lực băng đảng không chỉ là vấn đề an ninh, mà là hệ quả của bất bình đẳng, phân biệt đối xử và những khoảng trống chính sách kéo dài hàng thập kỷ”, bà Maritha nói.
Trấn áp hay chữa lành?
Trước vấn đề băng đảng ngày càng lộng hành, chính quyền Thụy Điển đang tăng cường những đường lối cứng rắn hơn như tăng hình phạt, đề xuất hạ độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự xuống 13 tuổi, xây dựng các cơ sở giam giữ thanh thiếu niên riêng biệt. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng trấn áp không giải quyết được gốc rễ của vấn đề.
Ông Khan cho rằng: “Những đứa trẻ này đang bị thao túng, tê liệt cảm xúc bằng ma túy và bạo lực. Nếu chỉ bỏ tù mà không phục hồi, chúng ta chỉ tạo ra một vòng lặp mới”.
Tại tổ chức phi lợi nhuận Fryshuset, các chương trình hỗ trợ, cố vấn và tái hòa nhập đang cố gắng tạo ra lối thoát cho những đứa trẻ đã đi quá xa. Đó là một công việc chậm chạp, đòi hỏi kiên nhẫn và sự phối hợp của gia đình, nhà trường, chính quyền và toàn xã hội.
Essa Kah, cựu thủ lĩnh một băng đảng mô tô, giờ đây hợp tác với cảnh sát để ngăn chặn trẻ em bước vào con đường ông từng đi. Nhận xét về tình trạng xã hội hiện nay, Kah nói: “Trước đây có luật lệ còn giờ chỉ là khủng bố. Một đứa trẻ chỉ cần ngồi trong phòng cũng có thể nhận hợp đồng giết người qua điện thoại. Cảm giác như ‘chiếc hộp Pandora’ đã mở ra và chúng ta không thể đóng nó lại”.
Tuy nhiên, các chuyên gia tin rằng vẫn còn con đường phía trước, nếu xã hội sẵn sàng nhìn nhận bạo lực băng đảng không chỉ như một vấn đề hình sự, mà là cuộc khủng hoảng xã hội sâu sắc.
“Trong một thế giới mà một câu hỏi trên màn hình điện thoại có thể dẫn đến tiếng súng ngoài đời thực, câu hỏi cấp bách đặt ra không chỉ là ‘ai chịu trách nhiệm?’, mà là xã hội sẽ bảo vệ con em mình đến mức nào, trước khi quá muộn?”, ông Salman Khan, quản lý dự án tại Fryshuset, cho biết.
