Khi AI xâm nhập sâu vào đời sống nghệ thuật và di sản, bài toán đặt ra không chỉ là công cụ hay luật pháp, mà là cách định hướng công nghệ phục vụ các giá trị nhân văn.
AI đang mở rộng chưa từng có không gian sáng tạo, từ nghệ thuật đến bảo tồn di sản. Song cùng với những cơ hội ấy là các vấn đề về đạo đức, quyền tác giả, trách nhiệm và vai trò của con người - trọng tâm được đặt ra tại Tọa đàm “Đạo đức và Sáng tạo trong kỷ nguyên AI” do UNESCO tại Việt Nam phối hợp với Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội vừa tổ chức tại Hà Nội.
Để AI phục vụ con người và văn hóa
Theo ông Jonathan Baker - Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam, UNESCO nhìn nhận AI không chỉ là một vấn đề công nghệ, mà còn là một vấn đề về văn hóa và đạo đức. Với vai trò là cơ quan chuyên môn của Liên Hợp Quốc về giáo dục, khoa học, văn hóa và truyền thông, UNESCO đã tiên phong xây dựng các chuẩn mực toàn cầu thông qua Khuyến nghị về Đạo đức của Trí tuệ nhân tạo, được 193 quốc gia thành viên nhất trí thông qua năm 2021.
Cho đến nay, đây vẫn là khuôn khổ chuẩn mực toàn cầu quan trọng nhất nhằm bảo đảm AI được phát triển để phục vụ con người, tôn trọng phẩm giá con người và đặt trên nền tảng các giá trị về quyền con người.
Ông Jonathan Baker khẳng định, AI đang làm thay đổi cách con người tưởng tượng, sáng tạo và kết nối với nhau, vì vậy nghệ sĩ, người làm văn hóa và các doanh nhân sáng tạo không chỉ là những người ứng dụng công nghệ, mà còn là những chủ thể góp phần định hình cách AI phát triển trong tương lai. Chính góc nhìn và trải nghiệm của họ sẽ giúp xây dựng những hệ thống AI phản ánh đầy đủ sự phong phú và đa dạng của các nền văn hóa nhân loại.
“AI có thể xử lý hàng tỷ điểm dữ liệu, nhưng AI không thể cảm nhận được linh hồn của một câu chuyện, cũng không thể thay thế chiều sâu của trải nghiệm con người”, ông Jonathan Baker nhấn mạnh.
Vì vậy, điều cần hướng tới không phải là để công nghệ thay thế văn hóa hay sáng tạo của con người, mà là để công nghệ phục vụ văn hóa, trao thêm công cụ cho các nhà sáng tạo và góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của xã hội.
Ở phiên thảo luận “Sáng tạo, quyền tác giả và nền kinh tế văn hóa”, các nghệ sĩ, đạo diễn và chuyên gia công nghệ đã trao đổi về những vấn đề đang ngày càng hiện hữu trong thực tiễn sáng tạo. Khi AI có thể tạo ra hình ảnh, âm nhạc hay mô phỏng phong cách nghệ thuật chỉ trong thời gian ngắn, câu chuyện về quyền tác giả trở nên phức tạp hơn.
Tác phẩm do AI hỗ trợ được xác lập quyền sở hữu như thế nào? Việc AI học từ dữ liệu và các tác phẩm đã có cần được kiểm soát ra sao? Người sáng tạo cần ứng dụng AI theo cách nào để vừa khai thác hiệu quả công nghệ, vừa tôn trọng quyền và lợi ích của cộng đồng sáng tạo?
Những câu hỏi ấy cho thấy AI không chỉ là một công cụ mới, mà đang đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận lại nhiều khái niệm vốn được xem là nền tảng của hoạt động sáng tạo.
Phát triển AI có trách nhiệm
Các diễn giả chia sẻ, AI đang giúp rút ngắn thời gian sản xuất, hỗ trợ phát triển ý tưởng và mở rộng khả năng thử nghiệm những hình thức biểu đạt mới. Trong nhiều lĩnh vực của công nghiệp văn hóa, AI có thể trở thành trợ thủ đắc lực cho nghệ sĩ và doanh nghiệp sáng tạo. Tuy nhiên, cùng với những lợi ích đó là những băn khoăn về giá trị của lao động sáng tạo, tác động của AI đối với việc làm cũng như trách nhiệm của người sử dụng công nghệ đối với sản phẩm do AI tạo ra.
Không chỉ hỗ trợ sáng tạo, AI còn mở ra hướng đi mới trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Đại diện Bảo tàng Hà Nội cho biết, đơn vị hiện lưu giữ gần 73.000 tài liệu, hiện vật. Với khối lượng dữ liệu lớn, AI có thể hỗ trợ thống kê, quản lý, số hóa và quảng bá di sản hiệu quả hơn, góp phần đưa các giá trị văn hóa đến gần công chúng.
Trong phiên thảo luận “Công nghệ và quản trị”, các chuyên gia tập trung phân tích những vấn đề đặt ra trong quản trị AI, từ xây dựng khung đạo đức, hoàn thiện chính sách và trách nhiệm khi AI tác động đến xã hội, văn hóa đến các khía cạnh pháp lý về sở hữu trí tuệ, dữ liệu và quyền của nghệ sĩ, nghệ nhân, người thực hành sáng tạo.
Dẫn Khuyến nghị của UNESCO về Đạo đức Trí tuệ nhân tạo, GS.TS Huỳnh Thị Thanh Bình - Phó Hiệu trưởng Trường Công nghệ thông tin và Truyền thông (Đại học Bách khoa Hà Nội), cho rằng phát triển AI có trách nhiệm cần dựa trên ba trụ cột: Hoàn thiện khung pháp lý và năng lực quản trị; phát triển nguồn nhân lực song hành với đầu tư hạ tầng, đổi mới; đồng thời bảo đảm AI phát triển theo hướng bao trùm, có sự tham gia của cộng đồng và được hỗ trợ bởi hệ sinh thái đầu tư có trách nhiệm.
Khi AI ngày càng được tích hợp vào hệ sinh thái văn hóa, cơ hội và thách thức luôn song hành. Một mặt, AI mở rộng khả năng sáng tạo, thúc đẩy đổi mới, hỗ trợ bảo tồn di sản và tăng khả năng tiếp cận văn hóa. Mặt khác, chính công nghệ này cũng đặt ra những khoảng trống mới về đạo đức, quyền tác giả, dữ liệu, tính minh bạch và trách nhiệm trong sáng tạo.
Trên tinh thần Khuyến nghị của UNESCO, tọa đàm góp phần lan tỏa cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm trong phát triển AI. AI sẽ tiếp tục phát triển, nhưng giá trị của công nghệ không chỉ nằm ở thuật toán, mà còn ở cách con người sử dụng AI có trách nhiệm để phục vụ văn hóa và xã hội.
Theo giới chuyên gia, vấn đề không nằm ở việc AI có thay thế con người hay không, mà ở yêu cầu xây dựng một hệ sinh thái phát triển AI đặt con người ở vị trí trung tâm. Quản trị AI, vì thế không chỉ là câu chuyện của công nghệ hay pháp luật, mà còn là quá trình bảo đảm công nghệ phát triển hài hòa với các giá trị văn hóa, quyền con người và trách nhiệm xã hội.
