Bản in

Văn hóa

Thứ Bảy, 14/9/2019 18:33

Vì sao ngày càng ít tác phẩm viết về nông thôn?

Vì sao ngày càng ít tác phẩm viết về nông thôn?

GD&TĐ - Năm 1989, có một cuộc thi viết về nông thôn quy mô do ba đơn vị phối hợp tổ chức là báo Nông Nghiệp Việt Nam, báo Văn Nghệ và Đài Tiếng nói Việt Nam, gây tiếng vang lớn.

 Sau 30 năm, những tác phẩm từ cuộc thi ấy vẫn còn được nhắc, như “Truyện cười ở làng Tam Tiếu” của Đoàn Ngọc Hà, “Người bạn ấy xuống tàu ở ga xép” của Văn Chinh, “Bước qua lời nguyền” của Tạ Duy Anh, “Hồi ức làng chè” của Nguyễn Đức Thọ, “Trạm xá làng” của Trần Văn Thước, hoặc “Mùa ong làm mật” của Vương Tâm.

Có thể nói đó là giai đoạn rực rỡ của những cây bút viết về nông thôn. Bởi lẽ, trước và sau cuộc thi viết về nông thôn này, văn đàn chỉ có lẻ tẻ “Thời xa vắng” của Lê Lựu in năm 1986, “Mảnh đất lắm người nhiều ma” của Nguyễn Khắc Trường và “Bến không chồng” của Dương Hướng cùng in năm 1990.

30 năm trôi qua, đã có thêm bao nhiêu tác phẩm viết về nông thôn? Với cái tinh thần mà Phạm Công Trứ trào lộng “nhà quê khí chất tràn trề/ tớ đi rung cả vỉa hè Đồng Xuân” thì những nhà văn vốn sinh ra và lớn lên bên ruộng lúa bờ ao lại không thao thức gì cho đất làng ư? Vẫn có đấy: “Thị trấn không đèn” của Trầm Hương, “Chuyện làng ngày ấy” của Võ Văn Trực, “Ma làng” của Trịnh Thanh Phong, “Dòng sông mía” của Đào Thắng, “Gia phả của đất” của Hoàng Minh Tường, “Cánh đồng lưu lạc” của Hoàng Đình Quang, “Cánh đồng bất tận” của Nguyễn Ngọc Tư… Thế nhưng, con số điểm danh ấy vẫn quá ít ỏi so với dân số tăng trưởng liên tục của nông thôn với bao nhiêu biến động, thăng trầm.

Nhà văn Trần Quốc Tiến là người viết nhiều tiểu thuyết về nông thôn như “Cuộc vật lộn trước lúc rạng đông”, “Bị vợ bỏ”, “Mỹ nhân làng Trọng Nghĩa”, “Ổ rơm”… Và dĩ nhiên, một nhà văn Trần Quốc Tiến thì không đủ sức làm nên sức sống cho lĩnh vực văn học phản ánh nông thôn Việt Nam. Chỉ cần yêu quý nông dân và trân trọng nông thôn thì nhà văn nào cũng có thể đụng bút vào đề tài này. Bằng chứng là có những nhà văn chưa từng biết gieo mạ cũng viết rất hay về nông thôn như Nam Cao và Kim Lân ở miền Bắc, Phi Vân và Bình Nguyên Lộc ở miền Nam. Do đó, sự lạnh lẽo về hình ảnh nông thôn trong văn học xuất phát từ chính thái độ sống của người cầm bút.

Những người có thiện cảm với dòng văn học về nông thôn chắc chắn không thể không biết nhà văn Ngô Ngọc Bội (1929-2018). Cả đời ông chỉ trăn trở quanh những mảnh đời nông dân, ông viết từ “Ao làng” đến “Nợ đồi”, ông viết từ “Lá non” đến “Ác mộng”.

Lúc sinh thời, nhà văn Ngô Ngọc Bội từng chia sẻ: “Viết về nông thôn bao năm qua, điều thú vị nhất mà tôi nhận ra là: không phải từ ngày xưa mà đến bây giờ nông dân luôn là người đóng góp nhiều song công lao được ghi nhận thì quá ít. Giờ ít người viết về nông thôn lắm. Cũng từ thực tế thôi, vì có mấy ai gắn bó với nông thôn nữa đâu. Đấy là một thiệt thòi. Dần dần những tác phẩm viết hay về nông thôn sẽ hiếm và nhà văn sẽ bị hổng – hổng ghê gớm về nguồn cội của mình”. Suy tư của nhà văn Ngô Ngọc Bội càng ngày càng trở nên thấm thía, khi độc giả chứng kiến nông thôn vắng bóng dần trong các tác phẩm văn học.

Nhà văn Nguyễn Hiếu bày tỏ: “Quả tình đó là một thực trạng hết sức buồn của nền văn học Việt Nam trong 2-3 thập niên vừa qua. Thậm chí, tôi xem đó là “bi kịch” cho văn học và cho người đọc, cho những ai kể cả trong nước và quốc tế quan tâm, tìm hiểu đặc tính của người Việt Nam. Tôi cho rằng, nếu không có những tác phẩm văn học về nông thôn thì chắc chắn hình ảnh dân tộc Việt Nam đương đại sẽ bị đánh giá phiến diện và không đúng với bản chất, thực tại”.

Còn nhà văn Lê Minh Khuê lý giải: “Mặc dù ở nông thôn có một lượng độc giả rất lớn, nhưng văn học về đề tài nông nghiệp, nông thôn và nông dân hiện nay có ít người viết, có lẽ vì mảng đề tài này không còn hấp dẫn bằng những mảng đề tài khác, ví dụ như đề tài về thành phố, vừa dễ viết, lại không mất quá nhiều thời gian thực tế. Trong khi đó, để viết về nông thôn, tác giả phải dành nhiều thời gian hơn, đi thực tế địa phương nhiều hơn mới có đủ tư liệu để viết”.

Mặc dù đã có tiểu thuyết “Màu rừng ruộng”, nhưng nhà văn Đỗ Tiến Thụy cũng khá ngập ngừng khi nói đến đề tài nông thôn: “Tất cả các cuộc thi văn chương từng tổ chức, số lượng tác phẩm lấy đề tài nông thôn làm bối cảnh chiếm tới 90%. Điều này phản ánh rằng đa phần các nhà văn đều sinh ra ở nông thôn, đó là lĩnh vực họ am hiểu, tình cảm gắn bó nhất. Vì vậy, khi họ đặt bút viết, cảm xúc lớn nhất vẫn là về quê hương, bản thân tôi cũng vậy. 

Tôi sống ở nông thôn 18 năm sau khi thoát ly, và giờ dù có 20 năm sống ở thành phố, làm việc ở thành phố nhưng sâu thẳm trong tôi, chữ tình sâu nặng nhất trong tôi vẫn là quê hương. Khi tôi viết, chỉ khi nói đến nông thôn, làng quê, ngòi bút của tôi mới rung động mạnh mẽ. Tuy nhiên, có một thời kỳ đề tài về văn học nông thôn bị hạ thấp. Thậm chí có lúc các nhà sách, các nhà báo đặt bài với tác giả thì có nhắc rằng, các anh chị viết gì thì viết, nhưng đừng bèo tấm, hoa dâu, rất khó bán, rất khó in.

Dù là quan hệ thân thiết thì câu nhắc nhở này cũng vẫn ảnh hưởng tới nhiệt huyết, quyết tâm của tác giả. Ngay bản thân tôi một thời kỳ khi viết về tác phẩm nông thôn cũng không được đón nhận mặn mà, tôi cũng bị chựng và loay hoay tìm đề tài khác”.

Nhà thơ Phạm Việt Thư từng tếu táo về sự quẩn quanh của thân phận nông dân “Ông lão dưới ruộng đi bừa/ Là con ông lão ngày xưa đi cày”, nhưng nông thôn vẫn là mạch nguồn không vơi cạn cho sáng tác của các nhà văn. Cách đây 30 năm, nhà thơ Nguyễn Sỹ Đại có bài thơ “Nông dân” day dứt: “Có người nói nông dân không tư tưởng/ Nông dân làm cản trở bánh xe lăn/ Tôi đã thấy nông dân suốt một đời làm lụng/ Nuôi cái ăn chung trên mảnh đất khô cằn…./ Nông dân sống lặng thầm như đất/ Có thể hoang vu, có thể mùa màng/ Xin chớ mất, chớ niềm tin sai lạc/ Chín phần mười đất nước - nông dân”. Bây giờ, cái thao thức ấy vẫn là đơn đặt hàng cho các nhà văn hướng về nông dân, viết về nông thôn.

Lê Thiếu Nhơn

Tin tiêu điểm