Bản in

Thế giới

Thứ Năm, 10/10/2019 19:27

Kỳ I: Những hạn chế trong quan hệ giữa hai nước

5 năm nhìn lại Quan hệ Nga - Trung Quốc

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Nga V.Putin. 	Ảnh: KommersantChủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Nga V.Putin. Ảnh: Kommersant

GD&TĐ - 5 năm trước, khi phương Tây áp đặt trừng phạt sau các sự kiện ở Crimea và Donbass khiến kinh tế Nga rơi vào tình cảnh hết sức khó khăn, phái đoàn của Nga do Tổng thống Vladimir Putin dẫn đầu đã đến Trung Quốc. Người Nga sau đó hiểu rõ những gì họ sẵn sàng làm trong quan hệ với Trung Quốc và những gì chưa sẵn sàng.

Hành trình về phương Đông

Tháng 5/2014, hai tháng sau khi các lệnh trừng phạt của EU và Mỹ đối với các sự kiện ở Crimea và miền Đông Ukraine bắt đầu có hiệu lực, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã đến thăm Thượng Hải. Tháp tùng ông Putin là 25 doanh nhân lớn của Nga. Sau chuyến thăm, các thỏa thuận đã được ký kết với số tiền kỷ lục cho quan hệ song phương. Điểm nhấn của nó là một hợp đồng cung cấp khí đốt giữa Gazprom và công ty CNPC của Trung Quốc với trị giá 400 tỷ USD trong thời gian 30 năm.

Đối mặt với sự tẩy chay từ các đối tác truyền thống của phương Tây, Matxcơva đã buộc phải tăng mật độ tiếp xúc với các đối tác phương Đông. Và Trung Quốc được coi là mục tiêu chính của Matxcơva. Đất nước này trước đây khá gần gũi với Nga về mặt chính trị, được Kremlin coi là một cực của một thế giới đa cực có quan hệ thân thiện với Matxcơva. Hỗ trợ chính trị là rất quan trọng vào thời điểm đó, nhưng hỗ trợ kinh tế thậm chí còn quan trọng hơn nhiều. Khi lệnh cấm vận có hiệu lực, các công ty lớn nhất của Nga dần dần bị cắt khỏi các khoản vay và công nghệ phương Tây mà họ đã quen làm việc từ trước. Nga hy vọng rằng hợp tác chính trị với Trung Quốc cho phép Matxcơva dựa vào nguồn lực tài chính của Bắc Kinh để khắc phục những hậu quả mà các lệnh trừng phạt đã gây ra.

Kể từ năm 2014, quan hệ giữa hai quốc gia đã thay đổi: Nhiều kỳ vọng đã trở thành sự thật, nhưng không ít vấn đề không thể thực hiện được. Matxcơva và Bắc Kinh bắt đầu hiểu rõ hơn về nhau, điều này giúp xác định ranh giới mà lãnh đạo của cả hai nước đã sẵn sàng hợp tác. Ở một số khu vực, nó thực sự dừng lại, đạt đến giới hạn, ở những nơi khác - nó tìm thấy tiềm năng tăng trưởng gần như không giới hạn.

Hợp tác tài chính

 Trung Quốc coi Nga là người bạn tốt nhất. Ảnh: Kommersant

Trong 5 năm qua, rõ ràng là Trung Quốc không giúp Nga bằng các khoản tín dụng để khắc phục hậu quả của các lệnh trừng phạt. Những vấn đề tài chính đầu tiên xuất hiện đối với người Nga vào năm 2014, gần như ngay lập tức sau khi áp dụng lệnh trừng phạt của Mỹ và EU. Ngay giữa năm 2015, Phó Chủ tịch thứ nhất của VTB Yuri Soloviev nói với tạp chí Finance Asia rằng người Trung Quốc “từ chối làm việc với các tổ chức tín dụng Nga”. Các công ty và ngân hàng Nga muốn có được một khoản vay của Trung Quốc cho biết, Eximbank và CDB thuộc sở hữu nhà nước thường đặt điều kiện mua hàng hóa và dịch vụ chỉ bằng tín dụng ở Trung Quốc.

Trong khi đó, nhiều người Nga có tài khoản cho các hoạt động thương mại tại các ngân hàng Trung Quốc nhận được tin nhắn yêu cầu cung cấp chi tiết để chuyển tiền, nếu không họ đe dọa sẽ đóng băng tài khoản. Sau khi đàm phán, mức độ nghiêm trọng của vấn đề đã lắng xuống, nhưng vào cuối năm 2017 - đầu năm 2018, do Hoa Kỳ áp dụng gói trừng phạt mới đối với các công ty từ Nga và đặc biệt là Luật Chống lại kẻ thù của Mỹ thông qua các lệnh trừng phạt (CAATSA), vấn đề lại trở nên nghiêm trọng.

Đa dạng hóa nền kinh tế và đầu tư

 Trung Quốc chào đón Tổng thống Nga Putin vào năm 2018. Ảnh: Kommersant

Có thể nói, đa dạng hóa nền kinh tế tiếp tục là một trong những nhiệm vụ chính của chính phủ Nga, nhưng dường như Nga sẽ giải quyết nó mà không cần có sự tham gia của Trung Quốc. Trong 5 năm qua, Nga đã đạt được sự thay đổi cân bằng đối với thương mại với Trung Quốc. Nếu năm 2014, kim ngạch thương mại giữa Liên bang Nga và Liên minh châu Âu vào khoảng 380 tỷ USD (chiếm 48,2% tổng thương mại của Nga) thì năm 2018, con số này đã giảm xuống còn 294,2 tỷ USD (42,7%). Lưu thông hàng hóa với Trung Quốc trong cùng thời gian đã tăng từ 95 tỷ đô la (12,1%) lên 108 tỷ đô la (15,7%). Cả hai chỉ số đã giảm đáng kể trong năm 2015, nhưng thương mại với châu Âu, không giống như thương mại với Trung Quốc, nó không bao giờ phục hồi.

Hầu như tất cả sự tăng trưởng so với năm 2014 là do buôn bán nhiên liệu, khoáng sản, dầu với Trung Quốc. Khi đó, chúng được chuyển đến Trung Quốc với trị giá 27,7 tỷ USD, năm 2018 - 41,2 tỷ USD. Sự chênh lệch (13,5 tỷ USD) gần như hoàn toàn tương ứng với thương mại gia tăng giữa hai nước (13 tỷ USD). Đa dạng hóa xuất khẩu sang Trung Quốc đã không thành công. Nga vẫn không phải là một địa chỉ đặc biệt hấp dẫn đối với các nhà đầu tư Trung Quốc, mặc dù nằm trong nhóm 40 của bảng xếp hạng Doing Business.

Hầu như không thể tính toán chính xác khối lượng đầu tư của Trung Quốc vào Nga. Vấn đề là số liệu thống kê của Ngân hàng Trung ương chỉ tính đến các khoản đầu tư trực tiếp từ công dân và từ lãnh thổ của Trung Quốc, trong khi chính người Trung Quốc (như bất kỳ người nước ngoài nào khác) thường thích đầu tư vào Nga thông qua khu vực pháp lý nước ngoài (họ chiếm hơn 50% tổng số vốn FDI ở Nga) hoặc thay mặt cho các công ty có chủ sở hữu không rõ ràng. Tuy nhiên, hoàn toàn có thể đánh giá xem các khoản đầu tư đang tăng hay giảm. Theo số liệu thống kê của Ngân hàng Trung ương, thì vào đầu năm 2015, Trung Quốc đã đầu tư 2,759 tỷ USD vào Nga. Cho đến đầu năm 2018, các khoản đầu tư của họ đã tăng trưởng, đạt 4,189 tỷ USD. Tuy nhiên, sau đó bắt đầu sự sụp đổ: Trong 10 tháng của năm 2018, Trung Quốc đã rút khỏi Nga khoảng 24% vốn FDI, giảm tổng tích lũy của họ xuống còn 2,990 tỷ USD.

Hợp tác cơ sở hạ tầng và thuận lợi hóa thương mại

Nga đã thất bại trong việc cải thiện cơ sở hạ tầng với sự trợ giúp của sáng kiến “Vành đai và con đường” của Trung Quốc. Phần lớn vì lý do khách quan. Vào tháng 4/2019, Tổng thống Putin một lần nữa, giống như hai năm trước, trở thành một trong những nhân vật chính trong diễn đàn thứ hai “Vành đai và con đường”, một sự kiện có sự tham gia của những người ủng hộ sáng kiến của Chủ tịch Tập Cận Bình từ khắp nơi trên thế giới. Dự đoán về sự kiện này, Viện Taihe của Trung tâm Nghiên cứu Trung Quốc đã công bố chỉ số riêng về sự tham gia của các quốc gia vào sáng kiến, trong đó Nga chiếm vị trí thứ nhất. Nga có điểm số cao nhất về chính trị trên mạng xã hội với Trung Quốc, vì đã kết nối các tuyến giao thông của mình với Trung Quốc.

Các nhà nghiên cứu thậm chí không tính đến thực tế rằng Matxcơva không chính thức là một phần của sáng kiến “Vành đai và con đường”. Năm 2015, một thỏa thuận đã được ký kết không phải về việc Nga gia nhập, mà là “hợp tác và hội nhập của Liên minh kinh tế Á - Âu và Vành đai kinh tế Con đường tơ lụa”. Nói cách khác, các thành viên của Liên minh Á - Âu và Trung Quốc đã đồng ý “làm bạn với sáng kiến”, nhưng không có gì hơn thế. Ngay từ đầu, Matxcơva đã không hài lòng với các điều kiện mà Bắc Kinh sẵn sàng cung cấp tiền cho cơ sở hạ tầng và Trung Quốc không đưa ra bất kỳ điều kiện đặc biệt nào của liên minh. Đó chỉ là các khoản vay, dưới sự bảo đảm của nhà nước, trong điều kiện việc xây dựng được thực hiện bởi công nhân Trung Quốc, sử dụng công nghệ Trung Quốc. Đường cao tốc Matxcơva - Bắc Kinh như một dự án song phương đột phá kể từ cuối những năm 2000, nhưng vào năm 2017, dự án được chuyển đổi thành đường cao tốc Á - Âu, ở phía tây kéo dài từ Matxcơva đến Berlin.

Không có dự án song phương nào khác để xây dựng cơ sở hạ tầng cứng giữa Nga và Trung Quốc, ngoại trừ cây cầu

Nizhneleninskoye - Tongjiang, được đưa vào hoạt động vào tháng 2/2019, sau ba năm ngừng hoạt động. Một cửa khẩu biên giới đúng theo kế hoạch vẫn chưa được xây dựng.

Quan hệ chính trị

Thật bất ngờ, 5 năm kể từ khi các lệnh trừng phạt cho thấy ranh giới hợp tác chính trị mà các nhà lãnh đạo của hai nước đã vạch ra. Việc không có liên minh chính thức nào đáng để chờ đợi giữa hai quốc gia đã được tuyên bố nhiều lần trong những năm qua bởi các quan chức Nga và Trung Quốc. Trong bài bình luận trên Nhân dân Nhật báo, ông Trịnh Vũ - nhà nghiên cứu tại Viện Nga, Đông Âu và Trung Á của Viện Khoa học Xã hội Trung Quốc khẳng định: “Theo quan điểm của Trung Quốc, luôn có một nhà nước lãnh đạo trong bất kỳ liên minh nào. Vì cả Liên bang Nga và Trung Quốc đều chưa sẵn sàng để được lãnh đạo thì việc thành lập liên minh là không thể”.

Tuy nhiên, không thể phủ nhận rằng sự tương tác chính trị giữa Matxcơva và Bắc Kinh trong những năm gần đây tăng nhanh. Kể từ khi ông Tập Cận Bình lên nắm quyền vào năm 2013, ông đã gặp Tổng thống Putin 28 lần, nhiều hơn bất kỳ nhà lãnh đạo nước ngoài nào khác. Cả hai quốc gia cùng chung quan điểm tại Liên Hợp Quốc về hầu hết các vấn đề, có một đường lối chung liên quan đến Triều Tiên, Iran, Syria, Venezuela và các cuộc xung đột quốc tế khác. Liên lạc thường xuyên đã được thiết lập giữa chính quyền Tổng thống Putin và văn phòng Ủy ban Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc.

Sự hợp tác này đã giúp xác định các khu vực mà cả hai quốc gia chưa sẵn sàng tiến tới gần nhau hơn. Nga không tham gia sáng kiến “Vành đai và Con đường” của Trung Quốc mà chọn định dạng của tổ hợp liên kết với Liên minh kinh tế Á - Âu. Định dạng này, theo nguồn tin của Kommersant tại Matxcơva, là để khẳng định sự bình đẳng của Liên bang Nga và Trung Quốc. Trên thực tế, một cường quốc không thể trở thành một phần trong chiến lược quốc gia của một cường quốc khác. Matxcơva thực sự đối đầu với Trung Quốc trong nỗ lực áp đặt một thành phần kinh tế lên Tổ chức Hợp tác Thượng Hải. Đến nay, Nga đã thành công trong việc đẩy lùi mọi nỗ lực của Trung Quốc để vượt qua các mốc biên giới được vạch ra trong những năm gần đây.

Tầm quan trọng của sự hợp tác đối với cả hai nước là như vậy. Trước sự phản đối của Matxcơva, Bắc Kinh hầu như luôn lùi bước và đồng ý thỏa hiệp. Tuy nhiên, điều đáng nói là quan điểm của Trung Quốc đang trở nên quyết đoán hơn và việc đẩy lùi các cuộc tấn công như vậy có thể trở nên khó khăn hơn trong tương lai.

Kỳ sau: Triển vọng của hợp tác Nga - Trung

Theo Anh Phương
Kommersant

Tin tiêu điểm